خواجه اين بيان فخر رازى را در تقدّم قوّهء مدركه بر محرّكه نمىپسندد و لذا مىگويد :
« همچنانكه احتمال تقدّم ادراك بر تحريك مىرود ، عكس آن هم ممكن است تحقق يابد ، زيرا احتياج حيوان به « ادراك » تابع حركت آن است ، چون به اين جهت « درك ملايم » مىكند تا بسوى آن حركت كند و به اين دليل نيز درك غير ملايم مىكند تا بوسيلهء حركت از آن دور گردد .
پس حركت ، غايت ادراك است و غايت ، مقدّم بر ذى الغايه است و نباتات هم به لحاظ فقدان حركت است كه ، ادراك ندارند ، ليكن حقّ آن است كه هيچيك از ادراك و تحريك ، تقدّم طبعى بر ديگرى ندارد دو فصلى هستند براى حيوان ، متساوى در رتبه ، اگر براى ادراك ، تقدّمى بر تحريك باشد ، تقدم شرفى است ، زيرا « ادراك » براى انسان مطلوب بالذّات است ولى حركت مطلوب بالغير است » « 1 » .
« نتيجهء بحث »
در اينكه قوّهء مدركه و محرّكه كدام بر ديگرى مقدّم است بگفتهء فخر رازى مدركه مقدّم بر محركه است بتقدّم طبعى به اين بيان كه اوّل ، غايت حركت ادراك مىشود سپس حركت بسوى آن انجام مىگيرد .
به اعتقاد خواجه بحسب طبع ، رتبهء هيچيك از ادراك و تحريك بر ديگرى مقدّم نيست ، بلكه به اقتضاى طبع ، متساوى در رتبهاند ، ليكن ادراك داراى يك امتياز خاصّى است و آن اينكه « ادراك » ، مطلوب بالذّات انسان است و « حركت » مطلوب بالغير است ازاينرو ، ادراك را تقدّمى بر حركت خواهد بود و آن تقدّم شرفى است .
مىگوئيم ، از بيانات گذشته معلوم گرديد كه خواجه در اصل تقدّم « ادراك » بر « تحريك » با فخر رازى موافق است ، ليكن در نوع تقدّم با او مخالف است ، فخر رازى تقدّم ادراك را بر تحريك طبعى مىداند ولى خواجه براى ادراك تقدّم شرفى قائل است .
خواجه علاوه بر اين ، دو نظريّه ديگرى هم بيان داشت كه به ظاهر ناسازگارند و آن اينكه در موردى اظهار مىدارد ، اين احتمال كه حركت را تقدّم طبعى بر ادراك باشد ، نيز وجود دارد چون
هامش
الأصداف و الأسفنجات . . . فلمّا كان الاءدراك متقدّما على التّحريك طبعا استحقّ التقديم عليه وضعا . . . - فخر رازى - شرح اشارات - المطبعة الخيريه - المصر 1325 ه - ج 1 - صفحهء 130 .
( 1 ) . . . . يمكن ايضا أن يقال : أنّما احتاج الحيوان الى الاءدراك لأجل الحركة حتّى يتحرّك على الاخر من هذه الحجّة و لذلك جعلا مبدئى فصلين متساويين فى الرتبة للحيوان بل الوجه فى تقدم الاءدراك على الحركة أنّه اشرف منها لأنّه قد يكون . . . . خواجه نصير طوسى - شرح اشارات - انتشارات حيدرى - تهران 1379 ه - ج 2 - صفحهء 310 .