تشكيك فخر رازى بر استدلال بو على كه جسم فاقد ميل طبيعى قابل حركت قسرى نيست و جواب خواجه به آن
بو على در « اشارات » مىگويد :
« جسم فاقد ميل طبيعى ، پذيراى حركت قسرى نيست ، و گرنه لازم مىآيد كه زمان و مسافت حركت قسرى جسم داراى ميل طبيعى ، مساوى با زمان و مسافت حركت قسرى جسم فاقد ميل طبيعى باشد كه باطل است به اين بيان :
« ميل طبيعى سبب پيدايش حركت طبيعى و مانع از بروز حركت قسرى است اگر زمان حركت جسم داراى ميل طبيعى در مسافت معيّن دو برابر زمان حركت قسرى جسم فاقد ميل طبيعى در همان مسافت باشد و سپس همان محرّك قسرى ، جسم ديگرى را كه ميل طبيعى آن نصف ميل طبيعى جسم ذى ميل اوّلى باشد به حركت درآورد ، لازم خواهد آمد كه زمان و مسافت حركت قسرى جسم ذى ميل ضعيف ، برابر زمان و مسافت حركت جسم فاقد ميل باشد و اين باطل است ، پس حركت قسرى جسم فاقد ميل طبيعى ، محال است » « 1 » .
اعتراض فخر رازى بر اين استدلال بو على اين است كه : « لازمهء حركت قسرى جسم فاقد ميل طبيعى ، اين نيست كه زمان آن ، با زمان حركت قسرى جسم ذى ميل ضعيف مساوى گردد .
چون حركت ذاتا - صرفنظر از وجود مانع و عائق - مستدعى زمان است و همچنين حركت در مسافت واقع است و بتبع تقسيم مسافت ، تقسيم مىپذيرد ، ازاينرو ، نصف حركت ، قبل از كلّ آن تحقّق مىيابد . پس حركت جسم فاقد ميل طبيعى بقوّهء قاسر - آنگونه كه بو على مدّعى شده - فاقد زمان نخواهد بود هرچند زمان حركت قسرى ذى ميل ضعيف بيشتر خواهد بود چون علاوه بر مقدار زمان ناشى از نفس حركت ، مقدار زمان ناشى از عائق - ميل طبيعى ضعيف - را هم دارا مىباشد » « 2 » .
خواجه به اين اعتراض چنين جواب مىدهد :
هامش
( 1 ) . الجسم الّذى لا ميل فيه بالقوّه و لا بالفعل ، لا يقبل ميلا قسريّا يتحرّك به . . . و ألّا فليتحرّك قسرا فى زمان مّا ، مسافة مّا ، و ليتحرّك مثلا فى تلك المسافة جسم آخر فيه ميل مّا و ممانعة . . . فتكون حركتا مقسورين ذى ممانع فيه و غير ذى ممانع فيه متساويتى الأحوال فى السرعة و البطوء و هذا محال . . .
بو على - اشارات - نقل از شرح خواجه بر اشارات - انتشارات حيدرى - تهران 1379 ه - ج 2 - صفحهء 216 .
( 2 ) . لقائل أن يقول : الحركة من حيث أنّها حركة تستدعى زمانا لأنّ الحركة لابدّ أن تكون على مسافة منقسمة فيكون نصفها حاصلا قبل حصول كلّها ، فالحركة من حيث هى هى يستحيل خلّوها عن الزّمان . . . . و الحركة الجسم الّذى فيه ميل طبيعى . . . قدرا آخر من الزّمان بسبب العائق . . . فخر رازى - شرح اشارات - ج 1 - صفحهء 86 .