و در بعضى از شروح ديگر نيز واقع است به اين مضمون كه [ الف - 343 ] اشاعره گفتهاند كه اختيار با خداست اگر خواهد ثواب مىدهد عاصى را و عقاب مطيع را ، و الّا فلا .
و مصنّف - رحمه اللّه - و ساير محقّقين نفى احباط و تكفير كردهاند از جهت آن كه با احباط كسى كه اطاعت كرده اوّلا و اساءت نموده ثانيا و اساءت او اكثر بوده ، به منزلهء كسيست كه اطاعت و حسنه در اصل نكرده ، و اگر اساءت كرده اوّلا و اطاعت نموده ثانيا و اساءت او اكثر بوده ، يا در تكفير اندك تدارك و احسان كرده ايضا ، به منزلهء كسيست كه اساءت نكرده است كه اين مجموع « 1 » مذهب اوّل ايشان است . يا آن كه مؤخّر ساقط مىكند مساوى خود را از مقدّم و خود بالتمام مىماند كه مذهب ابو على بود ؛ و اگر هر دو مساوى باشند به منزلهء كسيست كه از او چيزى صادر نشده اصلا ، و اگر زايد و ناقص باشند مساويشان پس ساقط مىشود و زايد باقى مىماند به حال خود ، چنانچه مذكور شد در حكايت موازنه ، و اين بود مذهب ابى هاشم كه نزد عقلا ظلم است .
و بنا بر مسلك اوّل گفتهاند : حال كسى كه عبادت خدا هزار سال كرده باشد و شرب جرعهاى از خمر نموده باشد او مثل كسى خواهد بود كه در كلّ عمر عبادت خدا ننموده باشد ، و اين مذهب كه مؤخّر را موجب احباط مقدّم مطلقا مىداند كه مذهب اوّل بود از ابو على است به نحوى كه علّامه - رحمه اللّه - در مناهج در بحث احباط و تكفير
هامش
( 1 ) . ن : - مجموع