موت به اين معنى كه مكلّفين بايد نه مشرك فوت شوند و نه كافر ، بلكه بايد مسلم فوت شوند هر چند وفاكننده به طاعت نباشند .
[ 2 ] : و ديگران گفتهاند كه : مستحق ثواب و عقابند حال احترام ، يعنى وقت جريمه و بازخواست در دار آخرت نه در وقت طاعت .
[ 3 ] : و غير ايشان گفتهاند كه : مستحقند اين دو امر را در حال قطع حيات و وقت انقطاع عمل ، نه وقت بازخواست « 1 » .
[ 4 ] : و جمعى ديگر گفتهاند كه : مستحقّ ثواب و عقابند فى الحال كه وقت وجود طاعت و معصيت است ، ليكن اگر وفاكننده باشند به طاعت و احباط [ الف - 342 ] در عمل خود تا وصول به ثواب بايد ننمايد ، و اين ما به الامتياز با سابق است .
و ايشان اين حكم موافات را شرط دانستهاند نه باطل ، پس مىگويند : اگر در علم الهى هست كه وفا به طاعت مىنمايند و سالم از شرك و كفر تا حال موت يا تا آخرت مىباشند مستحقند به سبب طاعت ثواب را / * ب / 257 / فى الحال ، و همچنين در معصيت عقاب را ؛ و اگر در علم الهى آن است كه احباط عمل خود از طاعات مىكنند قبل از موافات ثواب يا آن كه معصيت مىكنند پيش از آن موافات مذكوره ، پس مستحقّ ثواب و عقاب الحال نمىشوند .
و استدلال نموده مصنّف - رحمه اللّه تعالى - لزوم موافات را كه قول رابع است به قوله - تعالى -
( لَئِنْ أَشْرَكْتَ لَيَحْبَطَنَّ عَمَلُكَ )
و به قوله - تعالى :
( وَ مَنْ يَرْتَدِدْ مِنْكُمْ عَنْ دِينِهِ فَيَمُتْ وَ هُوَ كافِرٌ فَأُولئِكَ حَبِطَتْ
هامش
( 1 ) . م : - نه وقت بازخواست .