غرض ديگر مثل لذّت يا غير آن باشد مستحقّ ثواب و مدح نخواهد بود و ممدوح نيست .
پس علّت ثواب و مدح ، مشقّت و تكليف است ، و الزام مشقّت از قادر حكيم بدون غرضى خالى نيست ، يا از جهت اضرار « 1 » و ظلم است جهت عبد و « 2 » اين ظلم قبيح است ، و قبيح صادر نمىشود از قادر حكيم يا آن كه اين الزام مشقّت از جهت غرضى ديگر است كه آن نفع مكلّف است ، پس اين [ الف - 337 ] نفع خالى نيست ، يا آن است كه ممكن بود ابتدا نمودن به آن نفع بدون اين مشقّت و توسّط آن ، پس اين الزام مشقّت عبث است ؛ و اگر بدون اين ممكن نبود پس به سبب اين مشقّت مستحق / * ب / 253 / ثواب مىشود . تمام شد معظم ترجمه شرح اصفهانى . ليكن در آخر چون اشعرى بوده به تقريبى در اين متن منع حسن و قبح عقلى بودن اشيا نموده است .
و مفصّل كلام علّامه - رحمه اللّه - كه در شرح خود فرموده اين است كه : « مكلّف مستحقّ ثواب و مدح است به فعل واجب و فعل مندوب و فعل ضدّ قبيح - و آن ترك قبيح است بر مذهب كسى كه ترك را ضدّ و امر ثبوتى داند - و ايضا مستحقّ ثواب و مدح مىشود مكلّف به اخلال به قبيح ، و منع نموده ابو على و جماعتى از معتزله استحقاق مدح و ثواب را به اخلال به قبيح .
و اختيار اين معنى از جهت آن است كه مكلّف را ممتنع است خلوّ از اخذ و ترك كه فعل ضدّ است ، پس او را محال است بدون اين نحو
هامش
( 1 ) . ن : اضرا
( 2 ) . ن : - و