واجب است كه زايد باشد بر الم كه حاصل است از فعل خداى - تعالى - يا به امر خداى - تعالى - يا با اباحت او ، يا تمكين او ، چنانچه در پيش ما حكايت [ الف - 269 ] جمّا و قرنا گذشت . و از جهت غير عاقل آن قدر زياده كه منتهى شود به حدّ رضاى هر عاقلى كه مقابل اين ألم اگر به او احسان مىشده باشد راضى باشد ، از جهت آن كه اگر چنين نباشد لازم مىآيد ظلم ، به سبب آن كه غير مكلّفى را بدون تقصير آزارى دادهاند و مشقّتى عبث به او فرمودهاند كه هيچ ذى عقل به اين راضى نمىشود مگر به مزد بسيار . امّا به مثل عوض چنين به منزلهء آن است كه گويا هيچ ألم واقع نشده .
و امّا عوض اگر بر ما باشد پس واجب است مساوات آن با الم ، يا آنچه از منفعت فوت نموده شده تدارك و اخذ شود از ما ، به جهت آن كه نسبت به ما زايد بر آنچه ضامن است آن را كنندهء ألم كردنش ظلم است ، و بيرون نمىرود از آنچه به ضمان داده مىشود از كردن فعل قبيح بر مأخوذ عنه « 1 » و ظلم كه زياد از آن اخذ شود تا تدارك تواند شد ، يعنى لازم نيست زياده تدارك و عوض كه به سر حدّ عوض دادن الهى در آلام برسد .
مسألهء خامس عشر در آجال است
قال : : و اجل الحيوان الوقت الّذى علم اللّه - تعالى - بطلان حياته فيه . « 2 »
هامش
( 1 ) . م ، الف : - بر مأخوذ عنه
( 2 ) . كشف المراد / 339