على نيز . و گفتهاند جماعتى ديگر كه عوضى نيست اينجا ، نه بر خداى - تعالى - و نه بر حيوان . و گفته است قاضى القضاة كه اگر حيوان ملجأ باشد از خدا به ألم رساندن به سبب جوع و شبه آن خواهد بود عوض بر خداى - تعالى - و اگر ملجأ نشود ، حيوان خواهد بود عوض بر حيوان بنفسه و حقّ اين است كه عوض بر خداست مطلقا .
حجّت گفتهاند اوّلون كه گفته بودند عوض بر خداست مطلقا و اين حقّ بود به اين كه : خداى - تعالى - اينها را تمكين داده و در اينها ميل شديدى به الم رسانيدن ، مقرر كرده با امكان عدم آن ، و نداده به اينها عقلى كه تميز « 1 » نمايند حسن الم را از قبحش ، و زجر نفرموده اينها را به چيزى از اسباب زجر با امكان كلّ اينها ، پس اين به منزلهء اغرا « 2 » و حريص نمودن است به الم ، پس اگر خداى - تعالى - بعد از الم عوضى ندهد قبيح خواهد بود از خدا ، پس عوض با خدا است .
و حجّت گفتهاند آخرون كه مىگفتند عوض بر فاعل الم است بقوله - صلّى اللّه عليه و آله - « انّ اللّه [ الف - 264 ] ينتصف للجمّاء من القرناء » . « 3 »
و در شرح حاج محمود واقع است بقوله - عليه السّلام - يقتص للجمّاء من القرناء ، « 4 » اذ الاقتصاص يومئذ انّما يكون باخذ العوض » .
و حاصل معنى اين مىشود كه در قيامت تدارك و قصاص كرده مىشود از براى حيوان بىشاخ مظلوم از شاخ دارى / * الف / 195 / كه
هامش
( 1 ) . كذا
( 2 ) . اغرا : تحريك كردن و بر انگيختن
( 3 ) . بسنجيد با : النهاية ج 1 / 300 و بحار الانوار ج 64 / 4 و 6 / 30
( 4 ) . بحار الانوار ج 7 / 91 ط بيروت