مىشود آنچه ما فرض كرديم آن را معلول كه حركت است اعمّ از آن كه مطلقا يعنى در همهء جهات باشد يا در جهت معيّنه باشد به نحوى كه تقرير كرده شد هر دو وجه .
قال : بخلاف الطّبيعة المختلفة المستلزم فى حالمّا . « 1 »
اين جوابيست از اشكالى كه وارد مىآيد بر اين هر دو دليل .
تقريرش اين است كه گفته شود كه طبيعت گاهى مقتضى حركت است .
و لازم نمىآيد انتفاء حركت و دوام حركت به دوام طبيعت و عموم حركت به عموم طبيعت ، چنانچه در جسميّت مذكور مىشد ، پس جايز است كه جسم متحرّك ايضا محرّك باشد و اقتضاى حركت نمايد ، و لازم نمىآيد انتفاء حركت و عموم حركت .
تقرير جواب اين است كه : طبايع مختلفند ، پس جايز است كه بعضى اقتضا نمايند حركت به جهت معيّنه را به خلاف غيرش از طبايع ديگر « 2 » و به اين اشاره نموده مصنّف - رحمه اللّه - كه گفته :
« المختلفة » . و ايضا كسى نگفته كه طبيعت مطلقا علّت حركت است و الّا لازم مىآيد محال كه هميشه حركت كند ، بلكه طبيعت مقتضى حركت است به شرطى و در حالى از احوال كه آن حال خروج جسم است از مكان طبيعى خود ، امّا در حال بقاى جسم در مكان طبيعى مقتضى حركت نيست . و به اين معنى اشاره نموده مصنّف - رحمه اللّه تعالى - كه گفته : « المستلزمة فى حالمّا » .
هامش
( 1 ) . كشف المراد / 264
( 2 ) . م ، الف : - از طبايع ديگر