و شيخ ابو على در شفا « 1 » گفته كه أين اصل نسبت است و هيئت ديگر منظور نداشته . و ملّا محمود در شرح خود بيان مذهب شيخ و بعضى مراتب نموده به اين عبارت : « الاين و هو على ما نصّ عليه رئيس صناعة الحكمة فى شفائه لا يتمّ الا بنسبة المتمكن « 2 » الى المكان الّذى هو فيه ، فليس له حقيقة سوى كون الشىء فى مكانه على ما يبنى عنه و هو النّسبة الى المكان ، و الظاهر من كلام بعضهم أنّه هيئة حاصلة للشىء بسبب نسبة الى المكان الّذى هو فيه على ما نصّ على المصنّف فى اساس الاقتباس ، و الظّاهر عندي أنّ الحق هو الاوّل اذ لا يحصل للجسم بحصوله فيه هيئة سوى كونه فيه ، بل الظاهر أنّ الامر فى المقولات النّسبيّة كلّها كذلك . و امّا المتكلّمون فيقولون انّه هو الكون فى الحيّز . و يعترفون بوجوده و ان كانوا ينكرون ساير الاعراض النسبية » . [ ب - 189 ]
پس علّامه - رحمه اللّه - به خلاف اساس « 3 » اصل نسبت گرفته موافق شيخ ابو على ، و شارح اصفهانى موافق اساس حمل نموده . و ظاهر متن در اينجا اصل نسبت است .
قال : و انواعه اربعة عند قوم ، هى : الحركة و السّكون و الاجتماع و الافتراق . « 4 »
انواع اين أين چهارتاست نزد متكلّمين كه حركت و سكون و
هامش
( 1 ) . در تفضيل بحث بنگريد : شفاء ، مقولات / 228 - 230
( 2 ) . م ، الف : الممكن
( 3 ) . ر . ك : اساس الاقتباس / 50
( 4 ) . كشف المراد / 261