به انفعال است ، و نيست چيزى از اينها حال و ملكه . و تفرّق اتّصال امرى عدميست و داخل تحت مقولهاى نيست .
قال : و الفرح و الغمّ . « 1 »
فرح احد كيفيّات نفسانيّه است ، و همچنين است غمّ . و سببى كه معدّ و معين است [ الف - 183 ] و در فرح و زيادتى نشاط بودن حامل آن است كه روح است ، و مسكن آن قلب است بر افضل احوال از حيثيّت كم ، يعنى بسيارى . و كيف يعنى معتدل بودن در غلظت و لطافت و شديد در نور و صفا بودن ، و فاعل است در فرح احساس محسوسات ملايمه تمكّن تحصيل مراد و استيلاى به غير ، و اظهار اين استيلا و خروج از امور غير ملايمه .
و گفتهاند كه از اين جمله ايضا تصوّر نفع و تخيّل كمال است ، مثل علم و قدرت و اضداد اينها اسباب غم است . و فرح را گفتهاند كيفيّتيست كه تابع آن است حركت روح به خارج بدن قليلا قليلا از جهت طلب وصول به ملتذّ . و حزن كيفيّتيست كه تابع آن است حركت روح به داخل بدن قليلا قليلا از جهت گريختن از مؤذى ، و آنچه مضرّ است . و همّ را گفتهاند كه تابع آن حركت روح است به داخل و خارج هر دو ، پس مركّب است از رجا و خوف لهذا آن را جهاد فكرى گفتهاند ، چنانچه من بعد مذكور مىشود .
هامش
( 1 ) . كشف المراد / 255