قليلا قليلا ، از جهت معدّات چند كه آن احساس به حواسّ است بنابر اختلافش و تمرّن و عادت بر اينها و تكرار اينها مرّة بعد اخرى ، پس تمام مىشود استعداد از جهت افاضهء علوم بديهيّهء كلّيه از تصوّرات و تصديقات متحقّقه ميان كلّيات اين محسوسات . و امّا علوم نظريّه پس آن مستفاد است از نفس انسانى يا آن كه از جانب خداى - تعالى - است بنابر اختلاف آرا ، ليكن به واسطهء استعداد به علوم بديهيّه امّا در تصوّرات پس استفاده آنها به حدّ و رسم است ، و امّا در تصديقات پس سبب قياسات مستنده به مقدّمات ضروريّه است .
مسألهء سادس عشر در مناسبت ميان علم و ادراك است
قال : و فى الاصطلاح يفارق الادراك مفارقة الجنس النّوع و باصطلاح آخر مفارقة النّوعين . « 1 »
بدان اين را كه علم اطلاق مىشود بر ادراك نمودن مر امور كلّيه را ، مثل كلّ از لون و طعم مطلقا ، و اطلاق كرده مىشود ادراك بر حضور امرى نزد مدرك مطلقا ، پس آن مىباشد شامل علم و ادراك جزئى ، يعنى مدرك به حسّ مثل [ ب - 162 ] اين لون ، و اين طعم باشد ، و از اين جهت است كه وصف نمىكنند حيوانات عجم را به علم اگر چه وصف كنند آنها را به ادراك . پس فرق شد ميان علم و ادراك مطلقا بر
هامش
( 1 ) . كشف المراد / 232