ميل قسرى مسافت معيّنى را به زمان خاصى مثلا يك فرسخ را به نيم ساعت ، پس هرگاه مانعى داشته باشد قطع خواهد نمود آن مسافت را در زمان اطول ، مثلا يك فرسخ را در يك ساعت ؛ پس هرگاه / * ب / 113 / فرض كنيم كه مانع مثل اين مسافت نصف مانع آن مسافت باشد كه در يك ساعت طى مىنمود ، پس بايد زمان طى اين مسافت نيز نصف زمان اين باشد ، پس در نيم ساعت بايد طى يك فرسخ را به همين حركت بكند ، پس لازم مىآيد كه حركت ذى المعاوق مذكور مساوى عديم المعاوق كه يك فرسخ را در نيم ساعت طى مىنمود ، باشد ؛ و اين محال است .
و هرگاه [ ب - 148 ] ثابت باشد ميل « 1 » نفسانى و طبيعى آن باعث اختلاف در زمان حركت مىشود چون ، ميل شديد و ضعيف مىباشد .
و حاج محمود شرح اين متن را به اين نحو نموده كه : اگر ثابت نباشد تضادّ ميان ميلين مختلفين مساوى خواهد بود صاحب عايق و عديم العائق در تحرّك ، ليكن تالى باطل است ؛ همچنين مقدّم .
امّا بيان ملازمه : از جهت آن كه تأثير قابل واحد از فاعل واحد مختلف نمىشود در وقتين بدون « 2 » مانع در احدهما . و امّا بطلان تالى از جهت آن كه ما مىيابيم كه حركت ما در جايى كه ميل داريم مثل حركت ما به علو و سفل نيست به نحوى « 3 » كه ميل نداريم .
حاصل آن كه بايد با عدم تضادّ مساوى باشد حركت از دو
هامش
( 1 ) . م : مثل
( 2 ) . ن : با وجود
( 3 ) . م ، الف : - به نحوى