اين مبحث الى آخره كه الفصل الخامس به معنى فصل خامس باشد . « 1 » و گفتهاند : « اى ينحصر اجناسها العالية » از جهت آن كه نقطه و وحدت اگر از موجودات خارجيّه باشند داخل اين نه مقوله عرض به حسب ظاهر نيستند ، پس حصر درست است . / * ب / 105 / و در اين صورت مقدّره كه اجناس عاليه است منحصر است به نه تا ، پس نقضى به سبب نقطه و وحدت نخواهد بود . به جهت آن كه « 2 » اگر از موجودات خارجيّه باشند گفتهاند جنس نيستند چه جاى آن كه جنس عالى باشند . بلى ممكن است كه نوع باشند .
و در بعضى شروح واقع است در اين مقام : « هل الممكنات منحصرة فى هذه العشرة بمعنى ان لا ممكن الّا و هو داخل فى واحد منها أو مقولات منحصرة فيها و ان كان كثير من الممكنات خارجة عنها ، كالهيولى و الصورة و النّقطة و الوحدة زعما أنّها مبادى المقولات ، و ليست داخلة فيها ؟ فانّ الوحدة مبدأ العدد و النّقطة مبدأ بوجهمّا للمقدار ، و ليست به مقدار و كلّ من الهيولى و الصّورة مبدأ للجسم ، و ليس بجسم و كالعمى و الجهل لكونهما من الأعدام » .
و ملّا على در شرح خود گفته كه جايز است كه : اين نقطه و عدد هر دو نوع حقيقى باشند ، پس از اجناس نخواهند بود ، فكيف كه از اجناس عاليه باشند « 3 » ؟ [ ب - 138 ]
و شارح اصفهانى گفته كه : نقطه و وحدت اعراضند ليكن داخل
هامش
( 1 ) . م ، الف : - و احتمال دارد . . . باشد .
( 2 ) . م ، الف : - به جهت آن كه
( 3 ) . شرح التجريد / 219