است . و به اين اشاره كرده مصنّف - رحمه اللّه تعالى - كه گفته : « و لا سبق لمشروط باللاحق » ، يعنى سبقت معلوليّت نيست از براى صورت كه مشروط است به مادّه در وجود خود .
چهارم كه نفس است معلول اوّل نمىتواند بود ، از جهت آن كه نفس فعلش به واسطهء بدن است ، اگر او معلول اوّل باشد علّت ما بعد خود خواهد بود از اجسام ، پس مستغنى خواهد بود در فعل خود از بدن ، پس آن نفس نيست ، بلكه عقل است ، و اين محال است ؛ زيرا كه اين نفس فرض شده كه مشروط است تأثيرش به اجسام ، پس اگر سابق باشد آن در تأثير موقوف بر لا حق خواهد بود . و به اين اشاره نموده « 1 » مصنّف - رحمه اللّه - كه گفته : « و لا سبق لمشروط باللاحق » ، يعنى سبقت به معلولات ممكن نيست از براى نفس ؛ زيرا كه مشروط است در تأثير خود به لا حق كه جسم است .
و خامس نيز كه عرض است ، معلول اوّل نمىتواند بود ، از جهت آن كه اگر معلول اوّل آن باشد علّت جواهر خواهد بود ، با وجود آن كه محتاج است در وجود به جواهر و مادّه . و به اين همه اشاره نموده [ ب - 117 ] كه گفته : « و لا سبق لمشروط / * الف / 90 / فى وجوده » .
پس حاصل اين است كه صورت و عرض مشروطند به مادّه و جوهر ، كه صورت به ماده ، و عرض به جوهر ، پس سابق بر اين هر دو نمىتوانند باشند ، و نفس تأثير مىكند به واسطهء جسم ، و مقدّم بر آن نمىتواند بود تقدّم علّت بر معلول و الّا مستغنى از جسم خواهد بود
هامش
( 1 ) . م : - نموده . الف : كرده