اوقات به وجود ممكنات بنابر مصلحتى بدون قبل و بعد ، پس مؤثّر تامّ اگر چه حاصل است در ازل ، ليكن واجب نيست وجود عالم در آن وقت از جهت تحصيل آن مصلحت .
جواب چهارم : آن كه خداى - تعالى - عالم است به وجود عالم وقت وجودش ، و خلاف علم واجب محال است ، پس وجود عالم قبل از وقت وجودش ممكن نيست ، و نمىباشد . [ ب - 114 ] اين است از جمله اجوبه علّامه - رحمه اللّه - ليكن اين حرف مشهور است كه علم علّت نمىشود ، فتدبّر !
جواب پنجم : آن كه خداى تعالى - اراده ايجاد عالم نمود وقت ايجادش ، و اراده مخصّص ايجاد ذات عالم است ، پس لازم نمىآيد احد محذورين نه توقّف بر امر آخر كه مخصّص باشد ، و نه ترجيح بلا مرجّح ، از جهت آن كه تعلّق اراده مرجّح و « 1 » مخصّص است .
فرق ميان جواب دويم و پنجم موافق شرح علّامه - رحمه اللّه - مشكل است ، مگر آن كه در اوّل گفته شود كه مؤثّر مرجّح نمىخواهد ، مثل عطشان كه به دو انا « 2 » برسد بدون ترجيح يكى را بر مىدارد ، و نمىخواهد مرجّحى و در ثانى اراده را مرجّح دانسته باشد و آن مخصّص باشد .
و در كتاب موسوم به استقصاء النّظر فى البحث عن القضاء و القدر - در جواب احتجاج نمودن اشاعره بر عدم فاعليّت عبد به اين نحو كه اگر فاعل فاعلى « 3 » باشد كه متمكّن به ترك نباشد جبر است ، و اگر متمكّن
هامش
( 1 ) . ن : - مخصّص ايجاد . . . و
( 2 ) . بدوانا : ابتداء
( 3 ) . الف : با على