آخر موجود شود از دو حال بيرون نيست « 1 » ، [ 1 ] : يا آنست كه موقوف بر امر متجدّدى بوده كه به هم رسيده ، پس موجود شده ؛ [ 2 ] : يا نه .
اوّل مستلزم آن است كه مؤثّر مؤثّر تامّ نبوده ، و اين خلاف فرض است .
و ثانى كه موقوف نبوده ، مستلزم ترجيح احد طرفى ممكن است بدون مرجّحى كه آن وجود اين اثر است در اين وقت بدون وقت سابق و لا حق با وجود مؤثّر تامّ .
و اگر مؤثّر در عالم حادث باشد نقل مىكنيم كلام را به علّت حدوث آن كه آيا ازليست علّت حدوث آن يا نه ؟ و همچنين و لازم مىآيد تسلسل يا انتها به مؤثر قديم ، و اين محال است ، از جهت آن كه لازم مىآيد تخلّف اثر از مؤثّر قديم ، و اين محال محاليست كه ناشى شده از فرض حدوث عالم .
و جواب گفتهاند متكلّمون از اين شبهه به چندين وجه :
اوّل : آن كه مؤثّر تام قديم است ليكن حدوث مختص است به وقت احداث محدث و حين وجود تأثير ، از جهت آن كه نيست وقتى قبل از آن ، به سبب آن كه وقت متفرّع بر زمان است كه مقدار حركت بعض اجسام است . پس چون پيش از اجسام تواند بود وقت پس اوقاتى كه طلب مىشود در آن اوقات ترجيح در وجود آن معدوم است ، و تميّز در آنها نيست مگر در وهم [ الف - 114 ] و احكام و هم در مثل اينجا مقبول نيست . اين است مفاد كلام علّامه ، رحمه اللّه .
هامش
( 1 ) . م : بيست