يكى از آنها - و آن چهارتاست يا خروج از اعتدال در حرارت تنها است ، يا در برودت تنها است ، يا در رطوبت تنها است ، يا در يبوست تنها است « 1 » ، يا خروج از اعتدال در دو كيفيّت است ، و اين در متضادّين متحقّق نمىشود ، بلكه يا [ 1 ] : در حرارت و يبوست است ، [ 2 ] : يا در حرارت و رطوبت است ، [ 3 ] : يا در برودت و يبوست است ، [ 4 ] : يا در برودت و رطوبت است ، و اين نيز چهار قسم ديگر است .
پس خارج از اعتدال هشت تاست ، و معتدل واحدى مجموع نه تاست . و معتدل حقيقى نيست به جهت آن كه آن معتدل در جميع مكان بسايط نمىتواند باشد به سبب آن كه ميل در همه هست ، و باعث تفرّق اجزا مىشود پيش از تركيب از ميل اينها . و اگر در بعضى اماكن بسايط مجموع برود بعد از تركيب فرضا ، ترجيح بلا مرجّح است به جهت كون آن بعض در مكان خود « 2 » ؛ و اگر در غير مكان بسايط باشد لازم مىآيد خلأ قبل از حدوث آن مركّب در آن . و در شرح ملّا على وارد است به اين دستور تا آن كه گفته كه : « عدد مجموع نه تا مىشود « 3 » . »
هامش
( 1 ) . م : - تنها است
( 2 ) . م ، الف : - به جهت كون آن بعض در مكان خود
( 3 ) . شرح التجريد / 179