متشابهه متوسّطه ميان حرارت و برودت كه آن مزاج است ، و اين است اختيار مصنّف ، رحمه اللّه .
و در اين نظر است ، / * الف / 82 / از جهت آن كه مادّه منفعل مىشود در كيفيّت فاعليّه ، و تحقق انفعالش در ضمن « 1 » اين كيفيّت است نه در غير آن ، پس عود مىكند آن بحث كه مغلوب غالب شدن بود يا لازم مىآيد اجتماع غالب است و مغلوبيّت در شىء واحد در وقت واحده از جهت واحده ، و اين باطل است . اين است تحقيق علّامه رحمه اللّه تعالى .
قال : مع حفظ صور البسائط . « 2 »
يعنى مزاج در مركّب حاصل مىشود با حفظ صور بسايط . نقل نموده شيخ در اين موضع در كتاب شفا اين را كه در اينجا مذهب عجيب غريبى هست ، و آن اين است كه : بسايط هرگاه جمع شوند و با هم فعل و انفعال نمايند باطل مىشود در بسايط صورت نوعيّه مقوّمه اينها ، و حادث مىشود صورت نوعيّه ديگر كه مناسب مزاج آن مركّب باشد « 3 » .
و احتجاج نمودهاند بر اين مطلب به اين كه : عناصر اگر باقى باشند بر طبايع خود و صور نوعيّه بسايط بماند و [ الف - 107 ] باطل نشود آن صورت نوعيّه مقوّمه ، بلكه كماكان باشد صور بسايط هر يك ، حتّى آن كه تواند متّصف شود جزء نارى به صورت لحميّه ، پس ممكن است
هامش
( 1 ) . الف : ذهن
( 2 ) . كشف المراد / 164
( 3 ) . ر ك : الشفاء ، سماء و عالم / 133 .