قال : و كليّة أو جزئيّة . « 1 »
يعنى اين علل گاهى كلّى مىباشند و گاهى جزئى مىباشند .
/ * الف / 65 / گفته است شارح اصفهانى : « كلّى فاعل مثل مطلق بنّا ، يعنى بانى مطلق از براى بيت ، و جزئى مثل بنّا [ ى ] خاص از براى اين بيت . و علّت ماديّه كلّيه مثل نطفهء مطلق براى انسان ، و جزئيّه مثل اين نطفهء خاصّ جهت انسان و همچنين در مابقى » .
قال : و ذاتية او عرضيّة . « 2 »
علّت گاهى ذاتى مىباشد ، و آن چيزى است كه مستند است معلول به آن حقيقة مثل نار در احراق ، و گاهى عارضى مىباشد مثل سقمونيا كه مبرّد است بالعرض ، از جهت آن كه مقتضى آن است كه بالذّات ازاله نمايد سخونت را و تابع آن مىشود حصول برودت بالعرض ، و همچنين بواقى علل . پس بتحقيق كه مادّه را كه ملاحظه كنى ذاتيّه است هرگاه مثل « 3 » محلّ صورت مثل خشب در سرير باشد .
و عرضيّه است آن مادّه هرگاه مأخوذ با عوارض خارجهاش باشد . و علّت صوريّه ذاتيّه آن مقوّم است ، مثل صورت سرير و انسانيّت ، و عرضيّهء آن نيز آن صورت است با اعراض لازمه يا اعراض مفارقهاش .
و علّت غائيّهء ذاتيّه آن است آنچه مطلوب بالذّات است ، و عرضيّه آن است آنچه تابع مطلوب بالذّات باشد . و گاهى اطلاق مىشود علّت عرضيّه بر آنچه علّت تماما هست .
هامش
( 1 ) . كشف المراد / 131
( 2 ) . كشف المراد / 132
( 3 ) . ن : + به