مسألهء خامسه در متابعت معلول مر علّت راست در عدم و وجود « 1 »
قال : [ و ] تتكافى النسبتان فى طرفى النقيض . « 2 »
يعنى نسبتى كه عليّت است و نسبتى كه معلوليّت است متكافيند در طرفى نقيض كه وجود و عدم است ، يعنى هر جا صادق آيد علّيت بر معروضى كه شىء وجودى باشد صادق مىآيد معلوليّت بر آن معروض وجودى « 3 » ديگر ، جهت آن كه معلول علّت وجودى وجودى است . و هرگاه صادق آيد عليّت بر معروض عدمى صادق مىآيد معلوليّت بر معروض عدمى آخر ، از جهت آن كه علّت عدم معلول عدم علّت است ، از جهت آن كه اگر عدم معلول مستند به ذات آن معلول باشد ممتنع بالذّات خواهد بود ؛ پس علّت وجوديّه معلولش امر وجودى است كه اگر عدمى باشد مستند بر عدم علّت خواهد بود ، از جهت آن كه معلول وجودى مستند به علّت وجوديّه است نه عدميّه ، و معلول عدمى علّتش امر عدمى است .
مسألهء سادسه در اين است كه قابل فاعل نيست
قال : و القبول و الفعل متنافيان مع اتّحاد النّسبة لتنافى لازميهما . « 4 »
هامش
( 1 ) . [ الف - 75 ]
( 2 ) . كشف المراد / 119
( 3 ) . م : - باشد صادق . . . وجودى
( 4 ) . كشف المراد / 120 . م : لازميها