باشد مؤثّر موجب ؛ امّا استناد آن ممكن به مؤثّر مختار پس ممكن نيست ، به جهت آن كه مختار امور را به واسطه قصد و اراده مىكند ، و اراده متعلّق به امر معدوم مىشود ؛ زيرا كه تحصيل حاصل محال است ، و هر معدومى مجدّد است ، پس حادث است نه قديم ، پس استناد / * ب / 33 / قديم به مؤثّر نشد ، بلكه استناد حادث شد به مؤثّر .
و لو امكن كه مصنّف - رحمه اللّه تعالى - گفته بنابر آن است كه هر ممكنى حادث است نزد مصنّف - رحمه اللّه - و اهل شرع « 1 » .
و در شرح حاج محمود - رحمه اللّه - « و لا يمكن استناده الى المختار » حمل شده به معنى مختارى كه فعل و ترك را به وجود « 2 » واجب نكند ، مگر بواسطهء امر مرجّحى واجب شود « 3 » نه به نحوى كه باقى شرّاح حمل نمودهاند ، و گفته است باز « 4 » كه ظاهر كلام مصنّف - رحمه اللّه - كه : « و لا يمكن » گفته است ، آن است كه معطوف باشد بر « جاز » و ايراد نموده كه حمل شرّاح مخالف واقع است از جهت آن كه تقدّم علّت بر معلول به تقدّم ذاتى است ، به نحوى كه منافى معيت زمانى نيست ، همچنين تقدّم قصد عليت علة « 5 » به تقدّم ذاتى منافى معيّت زمانى نيست ، و نيز كلام ايشان را گفته مخالف مذهب مصنّف - رحمه اللّه - است كه در شرح اشارات گفته اثر مختار جايز است كه قديم باشد ، ليكن اين كلام متن متّصل كه نفى قديم سوى اللّه - تعالى - نموده ، نهايت تنافى دارد .
هامش
( 1 ) . الف : شرح
( 2 ) . م ، الف : - به وجود
( 3 ) . م ، الف : - مگر به واسطهء امر مرجحى واجب شود
( 4 ) . م ، الف : - باز
( 5 ) . م ، الف : - علة