جعل جاعل نيست .
و در بعضى شروح در اين متن به تقريب جعل بسيط و مركّب واقع است ، اگر كسى بگويد كه : حمل الانسانيّة انسانيّة ثبوت شىء از براى شىء است ؛ و حمل بدون أمرين متغايرين متحقّق نمىشود ، و حمل فرع دو امر ممتاز است ؛ جواب گفته مىشود كه اگر مقصود از اين فرع وجود در خارج و امتياز خارجيست مسلّم نيست ، و اگر مقصود امتياز و وجود مطلق است مسلّم است ، از جهت آن كه محمول تصوّر مىشود در ذهن ، و حمل متحقّق مىشود با آن به حمل صادقى از جهت آن كه تا چيزى به وجهى تصوّر نشود حمل بر آن نفس آن را و غير آن را نمىتوان نمود ، پس معنى « الانسانيّة انسانية » اين شد كه نفس دو بار ملاحظه آن مىكند در مقام تحقيق ، يعنى : [ الف - 43 ] بعد از آن كه فهم آن نمود مىگويد كه آنچه به تأمّل فهميدهام از معنى انسانيّت حقّ و صدق است ، و همين است معنى انسانيّت . و غلط نيست .
و در شروح « 1 » اين كتاب واقع شده كه معنى تأثير مؤثّر در ماهيّت آن است كه آن ماهيّت را موجود كند ، تا آن كه آن را ماهيّت كند ، از جهت آن كه اين محال و غير معقول است ؛ زيرا كه مغايرت ميان چيزى و نفس آن نيست تا تصوّر شود كه ميان اينها جعلى هست ، و بوده باشد مجعولى مجعول اليه ، و الّا بايست شريك بارى كه محالست وجودش [ را ] مجعول نامند و اين ظاهر البطلان است . « 2 » اين
هامش
( 1 ) . الف : شرح
( 2 ) . م ، الف : - و الّا بايست . . . است