عدم آن اثرى نمىباشد ، پس تأثير [ ب - 41 ] متحقّق نمىشود ، به جهت آن كه اگر تأثير عين حصول اثر است از مؤثّر پس در حين عدم چون اثر نيست تأثير نيست ، و اگر عين حصول اثر نيست و غير آن است ، پس كلام در آن مثل كلام در اوّل است كه گفته مىشود كه مؤثّر اگر مؤثّر در حال وجود اثر است ، باطل است از جهت لزوم تحصيل حاصل ، و اگر در حين عدم است پس اثرى نمىباشد .
و در بعضى شروح در اين مقام اكتفا شده به اين نحو كه : مؤثّر اگر در حين وجود اثر ، تأثير كند ، تحصيل حاصل لازم مىآيد ؛ و اگر در حين عدم تأثير كند جمع نقيضين مىشود .
تقرير جواب آن است / * الف / 32 / كه : اگر اراده كرده به حال وجود اثر زمان وجود اثر ، اين محال نيست كه اثر كند مؤثّر در اثر در زمان وجود اثر ، به نحوى كه علّت و معلول مىباشند ، و اگر اراده كرده مقارنت مؤثّر مر اثر ذاتيه را كه در حال عدم يا وجود معلول مىباشد ، پس اين محال است .
و جواب گفته مصنّف - رحمه اللّه - بتحقيق كه اثر مىكند در ماهيّت من حيث هى ، نه من حيث الوجود ، و نه من حيث العدم ، بلكه ممكن است گفته شود كه اثر مىكند در زمان وجود اثر ، و اين تحصيل حاصل محال نيست ، به جهت آن كه حاصل مىشود به همين تحصيل ، نه به تحصيل سابق كه محال باشد .
علاقة التجريد ( شرح فارسى تجريد الاعتقاد ) ( فارسى ) — صفحة 143
مساهمون: محمد اشرف علوى عاملى
ص١٤٣