اينهاست نيز باطل است به جهت آن كه مؤثّريّت اگر غير اين هر دو باشد ممكن است و محتاج به غيرى خواهد بود از اين طرفين كه مؤثّر در آن باشد ، پس مؤثريّتى آن مؤثّر نيز خواهد داشت ، و همچنين اين سخن برأسه گفته مىشود و در اين معنى « 1 » مؤثّر خواهد بود ، و تسلسل لازم مىآيد .
امّا بيان بطلان ثانى - كه عدم ثبوتى بودن آن است - : تقريرش اين است كه « مؤثّريّت » نقيض « لا مؤثّريّت » است كه صحيح است حملش بر معدوم ، و محمول بر معدوم غير ثابت است پس « لا مؤثّريّت » غير ثابت است ، پس مؤثّريّت ثابت است .
تقرير جواب آن است كه مصنّف - رحمه اللّه - گفته است كه :
مؤثّريّت امر اضافى عقليست كه عقل آن را اعتبار مىكند مثل ساير اضافات پس به عدم اعتبار عقل منقطع مىشود بدون لزوم تسلسل .
قال : و المؤثّر يؤثر فى الأثر لا من حيث هو موجود و لا من حيث معدوم « 2 » .
اين نيز جواب سؤالى است ، و تقرير سؤال اين است كه : مؤثّر يا آن است كه مؤثّر است در اثرى كه از آن حادث مىشود در حال وجود اثر يا در حال عدم آن ، و مراد از اثر امر حاصل « 3 » معلوم است ، و اين هر دو قسم باطل است ، پس تأثير باطل است ، از جهت آن كه از اوّل لازم مىآيد تحصيل حاصل ، و اين باطل است .
و اما بطلان ثانى كه حال عدم اثر است از جهت آن كه در حال
هامش
( 1 ) . ن ، الف : - در اين معنى
( 2 ) . كشف المراد / 79 ن ، م : - يؤثر
( 3 ) . ن ، الف : - امر حاصل