كه ماهيّت و وجود دارند محتمل است كه « 1 » آن نيز داشته باشد ، پس از جهت آن امكان امكانى نيز خواهد بود ، و همچنين ممكن است امكان امكان آن امكان نيز ملاحظه شود ، ليكن به اعتبار انقطاع ملاحظه عقل منقطع مىشود . و همچنين است حكم جميع اعتبارات عقليه از وجود و شيئيّت « 2 » و حدوث و غيرش از ثوانى معقولات .
مصنّف - رحمه اللّه - مقدّم ملاحظه آلت را در متن ذكر نموده ، و علّامه - رحمه اللّه - در شرح اصل ذات را تقديم نموده . و در اين كتاب ما نيز چون موافق شرح علّامه تقديم ذاتى را اهم دانستيم به اين نحو ايراد شد .
قال : و حكم الذّهن على الممكن بالامكان اعتبار عقلى ، فيجب أن تعتبر مطابقته لما فى العقل ؛ لأنّ الامكان عقلى « 3 » .
اين جواب از استدلاليست كه بعضى كردهاند كه امكان در خارج موجود است . تقرير دليل اين است كه ذهن حكم مىكند بر امكان ممكنى اگر مطابق خارج است پس حقّ است و الّا جهل خواهد بود ، و هرگاه مطابق خارج باشد امكان در خارج بايد موجود باشد .
جواب آن است كه : سابق گذشت كه امكان امر عقلى است ، و صحّت در امور عقليّه به اعتبار مطابقه با نفس الامر است كه اعمّ از امور خارجيّه است .
هامش
( 1 ) . ن ، الف : - محتمل است كه
( 2 ) . م : شينت
( 3 ) . تجريد و كشف المراد / 77 : - لانّ الامكان عقلى