لإمكان تصوّر الكواذب « 1 » .
يعنى : هرگاه حكم كند ذهن ما « 2 » بر امور خارجيّه به اشياى خارجيّه نيز مثل : الانسان حيوان ، كه هر دو از [ ب - 35 ] امور خارجيّهاند ، واجب است مطابقه آن با خارج ، با آن كه حكم ذهنى صحيح باشد . و اگر حكم كنيم بر اشياء خارجيّه به امور معقوله - مثل : الانسان ممكن - يا حكم كنيم بر امور ذهنيّه - مثل : الامكان مقابل الامتناع - مطابقهاش با خارج واجب نيست ، از جهت آن كه در خارج امكان و امتناع متقابلان نيستند ، و انسان در خارج ممكن نيست ، پس اين حكم مطابقهاش در صدق « 3 » با خارج نيست ، و با ذهن هم نيست ، از جهت آن كه ذهن تصوّر كواذب هم « 4 » مىكند ، مثل اين كه انسان واجب است نه ممكن ، بلكه مطابقهاش / * ب / 27 / با نفس الامر معتبر است .
و علّامه - رحمه اللّه - نقل كرده در شرحش « كه در حين استفاده نزد مصنّف - رحمه اللّه - سؤال از نفس الامر نمودم ؛ گفت : عقل فعّال است ، و مطابق نفس الامر را مطابقه با امور منقوشه و منطبعه در آن معتبر است . گفتم : به مصنّف - رحمه اللّه - به طريق ردّ كه حكما را لازم است قول به انتقاش صور كاذبه در عقل فعّال ، از جهت آن كه ايشان استدلال بر ثبوت اين عقل فعّال نمودهاند ، به سبب آن كه لازم است فرق ميان نسيان و سهو كه سهو زوال صور معقوله از جوهر عاقله و ارتسامشان در حافظه اين صور است و نسيان زوال از هر دو
هامش
( 1 ) . كشف المراد / 69 نسخهها : التطابق و صحيحه . . . نفس الامور
( 2 ) . م : + بى از اذهان
( 3 ) . ن : - در صدق
( 4 ) . ن ، الف : - هم