معروضشان نمىشود ، پس تصوّر سلب و ايجاب با هم كرده مىشود ، و استحاله در اجتماع اين هر دو دفعة در ذهن نيست ، از جهت آن كه تناقص نيست قياس به ذهن ، بلكه قياس به نفس الامر است .
قال : و أن يتصوّر عدم جميع الأشياء حتّى عدم نفسه ، و عدم العدم بأن يتمثّل فى الذّهن و يرفعه ، و هو ثابت باعتبار ، قسيم باعتبار ، و لا يصحّ الحكم عليه من حيث هو ليس بثابت و لا تناقض « 1 » .
يعنى عقل مىتواند كه تصوّر نمايد عدم جميع اشياء عالم را حتّى عدم خود را ، با وجود آن كه تصوّر عدم خود نمودن مستلزم وجود است ، ليكن اين نقيضين نيست ، به جهت آن كه خودش وجود نفس الامرى دارد و اعتبار مىكند عدم خود را ، و فرض و نفس الامر مختلفند در محلّ ، و فرض عدم امرى كه معدوم مطلق باشد نيز مىتواند نمود ، به اين نحو كه در ذهن ممثّل مىسازد معدوم مطلقى و تصوّر عدمش مىنمايد ، و اين معدوم مطلق به اعتبار تصوّر ذهنى [ الف - 35 ] ثابت است ، و به اعتبار آن كه معدوم مطلق مصوّر شده قسيم اين تصوّر ثابت است . و گذشت كه اين جمع نقيضين نيست ، و صحيح نيست حكم بر معدوم مطلق از جهت آن كه نيست ثابت ، و چون در ذهن تصوّر نموده معدوم مطلقى حكم بر آن امر مصوّر كرده / * الف / 27 / مىشود هر چند فرضى اعتبارى باشد ، و اين تناقص نيست ؛ از جهت آن كه عدم مطلقى در نفس الامر دارد و همچنين
هامش
( 1 ) . كشف المراد / 68