باشد . پس ممكن يا موجود نيست يا وجودش غير ماهيّات است . و اين هر دو شقّ باطلند .
و اگر وجود مقتضى هيچ امر نيست ، پس عينيّت و عروض وجود به سبب امر خارجى خواهد بود ، و لازم مىآيد كه وجود و تجرّد واجب محتاج به مؤثّرى باشند . و اين خلاف فرض است .
تقرير جواب آن است كه : وجود طبيعت نوعيّه نيست به نحوى كه ما تحقيق [ الف - 32 ] نمودهايم ، بلكه مقول به تشكيك است ، چنانچه گذشت و مقول به تشكيك اقتضايش مساوى نيست ، چنانچه نور مقتضى آن است كه بعضى را شب كور مىتواند ديد و بعضى را نه ، و حرارت غريزيّه مقتضى استعداد حيات هست به خلاف ساير حرارات ، پس همچنين است وجود .
و در شرح حاج محمود واقع شده در بيان اين متن كه : « فلم لا يجوز أن يكون وجود الواجب الزائد عليه الممكن الثبوت له واجبا به لا بغيره ، و لا يلزم احتياجه فى وجوده الى غيره . و لو سلّم فذلك منقوض بقبول ماهيات الاشياء الممكنة الوجود ، اذ هى لكونها علة قابلية له متقدّمة عليه ، و ليس تقدّمها عليه مشروطا بوجودها . » و بعد از آن اين متن : « و تأثير الماهيّة » را ايراد نموده . پس ايراد اعتراض پيش از جواب شده ، و ترجمه اين كلام از شرح بعد « 1 » مستفاد مىشود .
هامش
( 1 ) . الف : - بعد