بالزمان نيز نيست ، و الّا زمان محتاج به زمان مىشد ، و تسلسل لازم مىآمد ؛ و ظاهر است كه تقدّم بالرّتبه و بالشّرف نيز نيست ، پس تقدّم اجزاء زمان خارج از اين اقسام است . ليكن گفتهاند كه حقّ آن است كه داخل تقدّم زمانيست از جهت آن كه در مقدّم زمانى شرط نيست بودن آن در زمان مقدّم ، بلكه سابق بايد قبل از مؤخّر باشد ، قبليتى كه با آن مؤخّر جمع نشود در زمان ، و اجزاء زمان همه چنانند و محتاج به زمان ديگر غير از زمان خودشان نيستند ، بلكه اجزاء زمان خود چنانند كه بالذات « 1 » جمع نمىشوند موافق آنچه ملّا على « 2 » در شرح خود ايراد نموده كه : « السبق الزمانى أيضا راجع الى السبق بالرتبة » « 3 » . و ممكن است كه داخل تقدّم و تأخّر بالرّتبه باشد . اگر ترتيب در ماضى اجزا [ الف - 28 ] يا مستقبل ملاحظه شود .
و در شرح حاج محمود واقع شده كه بعضى آن را از جمله تقدّم بالطبع اعتبار نمودهاند به خلاف مذهب متكلّمين كه تسميه به ذاتى نمودهاند آن را « 4 » و به اين سبب شش تا اعتبار نمودهاند و اين حصر استقرائى است ، نه برهانى ؛ از جهت عدم برهان بر حصر اينها .
مسألهء رابع و ثلاثون در اين است كه تقدّم مقول به تشكيك است
قال : و مقوليّته بالتشكيك و تتحفظ « 5 » الاضافة بين المضافين فى انواعه « 6 » .
هامش
( 1 ) . ن : - بالذات
( 2 ) . شرح التجريد / 44
( 3 ) . ن : - موافق . . . بالرتبة .
( 4 ) . ن : - و در شرح حاج . . . را
( 5 ) . م ، الف : تحفظ
( 6 ) . كشف المراد / 58