سابقين بوده . و حاج محمود در شرح خود گفته : « ان الامكان الذاتى اعتبار عقلى لا تحقّق له فى الاعيان و ليس الاستعدادى كذلك ، فانّه كيفية عارضة بمادّة الشىء ، مرجّحة لوجوده منها حين انتفائه و يعدم حين تحقّقه » « 1 » .
مسألهء سى و دويم [ در امكان استعدادى است ]
قال : و الاستعداد قابل للشّدة و الضّعف ، و يعدم و يوجد للمركّبات ، و هو غير الامكان الذّاتى « 2 » .
يعنى امكان يا ملاحظهء آن به اعتبار ماهيّت في نفسه مىشود ، پس آن امكان ذاتى است ؛ يا ملاحظه به اعتبار قرب به وجودى بعد از آن مىشود ، و اين امكان استعدادى است ؛ و اين قابل شدّت و ضعف و زياده و نقصان هست ، از جهت آن كه استعداد نطفه از براى انسانيّت اضعف و أبعد « 3 » است از استعداد انسانيت از براى مضغه ، و استعداد نطفه از براى كتابت أبعد و اضعف است [ الف - 27 ] از استعداد انسانيّت از براى كتابت . اين است امكان استعدادى كه حاصل از براى ماهيّت كه عدمش مقدّم است بر وجودش ، و اين امكان استعدادى معدوم بعد از وجود « 4 » و موجود بعد از عدمش مىشود از براى مركّبات - و در نسخهء علّامه « ممكنات » به عوض مركّبات است « 5 » - و
هامش
( 1 ) . ن : - و حاجى محمود . . . تحققه
( 2 ) . كشف المراد / 56
( 3 ) . ن ، م : ابعدد
( 4 ) . ن : - بعد از وجود
( 5 ) . ن : - و در نسخهء . . . است