بسم الله الرحمن الرحيم
فن چهارم از مقاله دوم از كتاب نفايس الفنون علم طبيعى است
كه آن عبارتست از معرفت اجسام طبيعى و مقدمات « مقومات خ » و احكام و احوال آن مشتمل بر پنج باب .
باب اول [ در سماع طبيعى مشتمل بر پنج فصل ]
در سماع طبيعى مشتمل بر پنج فصل :
فصل اول [ در مكان ]
در مكان بدانكه مكان پيش افلاطون بعديست مجرد ممتد در جميع جهات كه جسم درو نفوذ كند ، و اگر نفوذ نكند خالى بود ، و پيش ارسطو عبارتست از سطح باطن جسم حاوى كه مماس سطح ظاهر جسم محوى بود ، و پيش متكلمان فضائيست متوهم مشغول به چيزى كه اگر آن چيز او را مشغول نگرداند خلا بود .
و اين مذهب بمذهب افلاطون نزديك است إلا آن استكه پيش افلاطون آن بعد مذكور امريست موجود در خارج و جوهريست زيرا كه جوهر پيش او به دو قسم است يكى آنكه مقاوم و ممانع شود هر چيزيرا كه خواهد در او نفوذ كند ، و دوم آنكه مقاوم نشود و انتقال برو ممتنع بود و اين بعد مجرد است .
و پيش متكلمان امريست موهوم كه در خارج تحققى ندارد و بر هر دو قول او را خلا خوانند .
و پيش جمعى مكان عبارتست از هيولى ، و پيش بعضى ديگر از صورت و بر اين هر دو قول مكان جزو متمكن باشد .
و تمسك ارسطو بدآنكه مكان سطح مذكور است آنست كه مكان اگر سطح