ازو صورت نبندد .
و اگر از اوساط الناس باشد و درى يتيم يا جوهرى عظيم يا جامهء فاخر يا مركوبى فاره يا مملوكى جميل يا چيزى كه عديل آن كم يافت شود بدست آرد بناچار متغلبان بطمع و طلب برخيزند و حينئذ اگر طريق مسامحت مسلوك دارد بغم و جزع مبتلا شود ، و اگر بمخالفت و مدافعت مشغول شود خود را در ورطه هلاك و استيصال افكند أما چون از اول باقتناى امثال اين رغايب راغب نباشد از چنين نكبات فارغ و ايمن شود اينست اسباب غضب .
و اعراض او هفت چيز است : ندامت ، و توقع مجازات عاجلا و آجلا ، و مقت دوستان ، و استهزاى أراذل ، و شماتت أعداء ، و تغير مزاج و تألم بدان در حال حدت چه غضب جنون يكساعت باشد .
قال على رضى اللّه عنه : الحدة نوع من الجنون لان صاحبه يندم و إن لم يندم فجنونه مستحكم « 1 »
و گاه باشد كه باختناق و حرارت دل ادا كند و از آن امراضى عظيم كه مؤدى بتلف باشد حادث شود ، و علاج اين اسباب علاج غضب بود چه رفع سبب موجب ارتفاع مسبب باشد و قطع مواد فاسده مقتضى ازالت مرض .
و اگر بعد از علاج اسباب ناد را چيزى از اين مرض حادث شوند بتدبير عقل در رعايت شرايط علاج آن بر او آسان شود .
و اما جبن سكون نفس است آنجا كه حركت اولى بود بواسطهء بطلان شهوت انتقام ، و او بحقيقت چون ضد غضب است اسباب او اضداد بعضى از اسباب غضب باشد ، و لواحق و اعراض او ده چيزند : مهانت نفس ، و سوء عيش ، و طمع فاسد از اخسا و غير ايشان ، و قلت مبالات در كارها ، و كسل ، و محبت راحت ، و تمكن ظالمان در ظلم ، و رضا بفضايح ، و استماع قبايح ، و ننگ نداشتن از آنچه موجب ننگ بوده
هامش
( 1 ) - يعنى تندى نوعى از ديوانگى است چون صاحب او را پشيمانى عارض شود و اگر پشيمان و نادم نباشد پس جنون و ديوانگى او مستحكم است