رفت سه نوع است .
يكى قوت تميز ، و ديگر قوت دفع ، و سيم قوت جذب ، و انحرافات هر يك از دو گونه صورت بندد يا از خللى كه در كميت قوت باشد ، يا از خللى كه از كيفيت قوت دفع يا از خللي كه در كيفيت قوت جذب باشد ، و خلل كميت يا از جهة مجاوزت اعتدال بود در جانب زياده ، يا مجاوزت او در طرف نقصان .
پس اين مرض در هر قوتى از سه چيز تواند بود يا بحسب افراط يا بحسب تفريط يا به حسب ردائت .
اما افراط در قوت تميز همچو خبث و گربزى و دها و تفريط همچو بلاهت و بلادت در علميات « عمليات » ، و قصور نظر از مقدار واجب مانند اجراى احكام محسوسات بر مجردات در نظريات ، و ردائت او هم چو شوق بعلومى كه مثمر يقين و كمال نفس نباشد مانند علم جدل و خلاف و سفسطه نسبت به كسى كه آن را بجاى يقينيات استعمال كند ، و مانند علم كهانت و فال و شعبده و كيميا نسبت به كسى كه غرض او از آن وصول بشهوات خسيسه بود
و اما افراط در قوت دفع همچو شدت غيظ و فرط انتقام و غيرت نه بموضع خويش و تشبه بسباع ، و تفريط همچو خمود و جبن و بىحميتي و تشبه باخلاق زنان و كودكان ، و ردائت او چون شوق بانتقامات فاسده مانند خشم گرفتن بر چيزى كه در اكثر طبايع آن چيز سبب غضب نباشد ، يا خشم گرفتن بر جمادات و بهايم
و اما افراط در قوت جذب همچو حرص بر اكل و شرب و عشق و شيفتگى بكسانيكه محل شهوت باشند و تفريط در او مانند فتور از طلب قوت ضرورى و حفظ نفس خمود شهوت ، و ردائت مانند اشتهاى گل خوردن و استعمال شهوت بر وجهيكه از قانون واجب خارج بود
اينست اجناس امراض بسيطه كه در قوى حادث شود ، و هر يكى را انواع بسيار بود و از مركبات آن امراض بسيار تولد كند كه مرجع همه به اين اجناس
نفائس الفنون في عرائس العيون ( فارسى ) — صفحة 384
مساهمون: أبو الحسن الشعراني
ص٣٨٤