معاش است از وجوه ذميمه ، دوم انظلام كه طرف تفريط اوست و آن تمكين طالب اسباب معاش است از غصب و نهب و انقياد نمودن در اخذ آن به غير استحقاق .
و در انواعيكه در تحت اجناس فضايلند همين قياس بايد كرد تا بعدد هر نوعى دو رذيلت معلوم شود يكى در جانب افراط دوم در جانب تفريط .
مثلا انواع جنس حكمت بر وجهيكه ذكر رفت هفتند : ذكا ، و سرعت فهم ، و صفاى ذهن ، و سهولت تعلم ، و حسن تعقل ، و تحفظ ، و تذكر .
اما ذكاء وسط است ميان خبث در جانب افراط و بلادت در جانب تفريط ، و سرعت فهم وسط است ميان سرعت تخيلى كه بر سبيل اختطاف افتد بىاحكام فهم و ابطائى كه از تاخير فهم ملكه شود ، و صفاى ذهن وسط است ميان التهابي كه سبب مجاوزت مقدار از مطلوب باز دارد و ميان ظلمتيكه در نفس حادث شود چنان كه به سبب آن در استنباط نتايج تاخير افتد ، و سهولت تعلم وسط است ميان مبادرتيكه استثبات صور را مجال ندهد و ميان تعصبي كه بتعذر مؤدى شود ، و حسن تعقل وسط است ميان صرف فكر بادراك چيزى كه در تعقل مطلوب زايد بود و ميان قصور فكر از تعقل تمامي مطلوب است ، و تحفظ وسط است ميان عنايتى زايد بضبط آنچه ضبطش بيفائده عقلي بود و ميان غفلتي از استنباط صور كه مؤدى بود باعراض از آنچه خفظش مهم باشد ، و تذكر وسط است ميان فرط استعراضي كه اقتضاى تضييع روزگار وكلالت آلت كند و ميان نسياني كه از آن اهمال آنچه مراعات آن واجب بود لازم آيد .
و هم بر اين قياس در انواع ديگر اجناس اعتبار بايد كرد و گاه باشد كه بعضى از رذايل را نامي مشهور بود چنان كه وقاحت و خرق كه دو طرف فضيلت حيااند ، و اسراف و بخل كه دو طرف فضيلت سخااند ، و تكبر و تذلل كه دو طرف تواضعاند ، و فسق و تحرج كه دو طرف فضيلت عبادتند .
و بيشتر آن بود كه اسمى مشهور نداشته باشد و گاه باشد كه طرف افراط فضيلت بر بعضى ملتبس شود چنان كه ميان آن فضيلت و نفس رذيلت هيچ فرق
نفائس الفنون في عرائس العيون ( فارسى ) — صفحة 373
مساهمون: أبو الحسن الشعراني
ص٣٧٣