فى شرحها طول ، به همين قدر اكتفا كرديم تا كتاب از قاعده بيرون نرود و العلم عند اللّه
فن هفتم از علوم محاورى علم احاجى
كه عبارتست از معرفت مغلقات تراكيب عربى كه جهة ارماز بيان يا اعجاز و امتحان ايراد كرده باشند ، و احاجى جمع احجيه است و احجيه افعوله است از حجى بمعنى عقل ، يعنى مسأله كه آن را بعقل استخراج كنند ، و بعضى گفتهاند علم احاجى عبارتست از حل تراكيب مغلقه و آن را از مسائل مستصعبه كه جهة ارماز بيان يا اعجاز و امتحان ايراد كرده باشند
و بر اين تعريف الغاز و معميات بل جميع مغالطات و بعضى از نكات جدل داخل اين فن باشد ، و أكثر أهل عربيت لغز و معما را از صنايع علم بديع و از توابع ايهام نهادهاند ، و معما عبارتست از آنكه نام چيزى را در بيتي بتصحيف يا قلب يا غير آن تضمين كنند ، و لغز نيز عبارتست از اين معنى با زيادتى سؤال و جواب
و فايدهء اين فن چند چيز است اول تشحيذ خواطر و اعداد فكر از براى استنباط دقايق و استخراج غوامض مطلقا دوم رياضت نفس بصبر و ثبات جهة استخراج مشكلات سوم وقوف بر انحاء اعجاز و افحام و طرق دفع و امتحان و الزام چهارم تصحيح تراكيب بلغا و توجيه به قدر امكان پنجم قدرت بر اطلاع رموز و سراير علوم جليله كه علما جهة ضنت بر غير أهل برمز و ايماء بيان كرده باشند
و احاجى بر دو نوعست : يكى الهى و دوم بشرى ، و نوع اول همچو حروف مقطعه كه در أوايل بعضى از سور واقعاند و همچو ساير متشابهات .
و علما را در تأويل حروف مقطعه خلافست بعضى برآنند كه آن از قبيل متشابهاتست و تأويل متشابهات بجز بارى تعالى و تقدس ديگرى نداند چنان كه فرمود :
« وَ ما يَعْلَمُ تَأْوِيلَهُ إِلَّا اللَّهُ »
و ايشان در الا اللّه وقف واجب دانند ، و اكثر سلف برين