او بمطالعه آن مشغول شد ، كلام معتزله را بحكمت بياميخت و در ده مسأله با اصحاب خود معامله مخالفت كرد
نظاميه اصحاب ابراهيم بن سيار النظام ، او نيز بواسطهء مطالعه كتب در حكمت سيزده مسأله با اصحاب خود مخالفت كرد
خابطيه تبع أحمد بن خابط او از شاگردان نظام بود أما سه چيز بر مذهب نظام زياده كرد : يكى قول بتناسخ ، دوم آنكه آيات و اخبارى را كه دلالت مىكند بر رويت حمل بر رؤيت عقل فعال كرد ، سيم آنكه گفت محاسب در روز قيامت مسيح خواهد بود
بشريه بشر بن المعتمر ، او از افاضل معتزله بود و بتولد نتيجه از مقدمتين او قائلشد و بشش مسأله با أصحاب خود مخالفت كرد .
معمريه تبع معمر بن عباد السلمى ، او در نفى و اثبات و قدر و قضا مبالغه كرد به چهار مسأله از أصحاب خود ممتاز شد و انفراد نمود .
مرداريه تبع أبى موسى ملقب بمردار ، او شاگرد بشر بود و او را راهب معتزله خوانند بسه مسأله از أصحاب خود ممتاز شد
تماميه تبع تمامة بن اثير كه از ندماى مأمون بود و بشش مسأله از أصحاب خود ممتاز بود .
هشاميه تبع هشام بن عمرو القرطى بهفت مسأله از أصحاب خود ممتاز گشت .
خياطيه تبع أبى الحسن بن أبي عمرو الخياط كه استاد أبي القاسم بن محمّد الكعبي بود ، و معتزله بغداد ايشانند و ميان ايشان و معتزله بصره در ده مسأله خلاف است .
جاحظيه تبع عمرو « عمر » بن بحر بن الجاحظ در لغت و فصاحت أفضل روزگار خود بود ، و كتب فلاسفه را بسيار مطالعه كرد و از أصحاب خود بپنج مسأله انفراد نمود .
جبائيه تبع أبي علي محمّد بن عبد الوهاب الجبائى و پسر او هاشم بن عبد السلام
نفائس الفنون في عرائس العيون ( فارسى ) — صفحة 271
مساهمون: أبو الحسن الشعراني
ص٢٧١