مفردند و چهار مضاعف و از هفت مفرد ، چهار مطلقند و سه مقيد « 1 » و از چهار مضاعف در دو ، هر دو روى مطلق و در يكى هر دو روى در حكم يك روى مطلق و در يكى ديگر هر دو در حكم يك روى مقيد و از مجموع يازدهگانه سه قسم با رديف نتواند بود و چهار بىرديف : و چهار ديگر با رديف شايد و هم بىرديف .
فصل هفتم [ قافيه اصلى و معمول ]
در قافيه اصلى و معمول و ذكر شايگان . بدانكه لفظى كه در قافيه افتد اگر بر همانوجه كه در اصل وضع بود بىانضمام با غيرى مذكور بود آن را قافيه اصلى خوانند همچو دوست و راست و اگر او را با ديگرى منضم كرده باشند تا موازى اصلى شود آن را معمول خوانند همچو داناست و بيناست كه بواسطه انضمام است در قافيه با راست جمع توان كرد ، و چون در قافيه مركب لفظ اخير در مجموع بيكمعنى باشد آن را شايگان خوانند ، و شايگان عبارتست از كثرت نامحدود و بلغت فرس شايگان گنجى را گويند كه در وى مال بسيار بود و قافيه شايگان در چند چيز صورت بندد ، يكى در الف و نون بمعنى جمع همچو در مردان و اسبان .
دوم - در الف و نون بمعنى فاعل همچو در دوان و زنان و كوبان .
سوم در ها و الف جمع همچون در خانها و سراها .
چهارم - در ياى نكره همچو مردى و دردى .
پنجم - در دال استقبال همچو در دهد و گويد و استعمال شايگان در قافيه مردف و غير مردف قبيح بود به جهت تكرار قافيه ، مثلا نشايد كه دو قافيه يا زياده از شايگان در قصيده بيارند اما يكى شايد چنان كه در قصيده كه قافيه او جانان و آسان باشد روا بود كه مردان بيارند و زياده نشايد ، و متأخران شعراى عرب نيز
هامش
( 1 ) اقسام مفرد بر حسب احتمال عقلى هشت است چون يا مقيد است يا مطلق و بهر حال يا مجرد است يا مردف و هر يك از اين چهار يا موصول است يا غير موصول و از اين اقسام مقيد مردف موصول معتبر نيست چون روى مقيد ساكن است و وصل آن بساكنى باشد و ردف آن هم ساكنى پس سه ساكن در آخر بيت جمع شود .