فن يازدهم از كتاب نفايس الفنون علم تقريض كه آن عبارتست از دانستن كيفيت انشاء شعر
و مواقع صفات لايقه بهر طايفه و هر مقام و تقريض در اصل لغت مدح گفتن است شخصى را كه زنده باشد به حق يا بباطل چنان كه گويند هما يتقارضان يعنى هر يكى مر ديگرى را مدح مىگويند و تقريظ بظا هم نيز آمده است و معنى اين نيز به اول نزديكست و خلاصه اين قسم را در چند فايده ايراد كردهايم انشاء اللّه تعالى
فايده اول
در بيان آنكه اول شعر كه گفت ؟ در تاريخ آمده است كه نخستين كسى كه شعر عربى گفت يعرب بن قحطان بود و شعر او اين دو بيتست :
ما الخلق إلا لأب و أم * خدين جهل و خدين علم * ما بين خوف واقع و علم * في فرح طورا و طورا همّ
و بعضى ديگر گفتند نخست كسى كه به عربى شعر گفت جلجان بن ادهم بود كاتب هود على نبينا و عليه السّلام و شعر او اين دو بيت است :
أفي كلّ يوم سنّة تحدثونها * و رأيا على غير الطّريق يغيّر
و للموت خير من حياة يسبّنا * بهاجرهم فيمن يسبّ و حمير
و در تفاسير آمده است كه چون قابيل هابيلرا كشت آدم على نبينا و عليه السّلام در مرثيه هابيل اين ابيات را انشاء فرمود :
تغيّرت البلاد و من عليها * فوجه الأرض مغبرّ قبيح
تغيّر كلّ ذي لون و طعم * و قلّ البشر و الوجه الصّبيح
فوا أسفى على هابيل إبني * قتيل قد تضمّنه الضّريح