چنان كه زيد كاتب و عمرو شاعر يا در تنكير او ارتفاع شأن يا انحطاط او باشد همچو هدى للمتقين اى انه هدى لا يكتنه كنهه .
و حالتى كه اقتضاء ترك تخصيص او كند وقتى بود كه مراد زيادتى فايده نباشد .
و حالتى كه اقتضاء آن كند كه اسم معرفه باشد وقتى بود كه او عند السامع بيكى از طرق تعريف معلوم باشد و خواهند كه به دو خبر دهند همچو زيد اخوك و الذى اثنى على بالغيب انت .
و حالتى كه اقتضاء آن كند كه جمله اسم باشد وقتى بود كه مراد خلاف تجدد و تغيير باشد ، بنابر اين بود كه چون منافقان گفتند : امنا باللّه و باليوم الاخر بجمله فعلى ، يعنى ما احداث كرديم ايمان را و از كفر اعراض نموديم حقتعالى فرمود :
ما هم بمؤمنين يعنى ايشان دروغ ميگويند و هنوز بر كفر ثابتاند .
و حالتى كه اقتضاء تأخير او كند وقتى باشد كه ذكر مسند اليه اهم باشد چنان كه ياد كرده شد .
و حالتى كه اقتضا آن كند كه او مقدم باشد وقتى بود كه متضمن همزه استفهام باشد همچو كيف زيد و اين عمرو و متى الجواب يا مراد تخصيص او باشد بمسند اليه چنان كه حقتعالى فرموده لكم دينكم ولى دين ، يا مراد آن باشد كه خبر بنعت مشتبه نشود همچو فى الدار الرجل و چنان كه
له همم لا منتهى لكبارها * و همّته الصّغرى اجلّ من الدّهر
يا داند كه قلب سامع معقود است بدان هم چو قد هلك خصمك يا ذكر او اهم باشد عند المتكلم همچو عليه من الرحمن ما يستحقه يا صلاحيت تفأل داشته باشد ، يا مراد بجمله افادت تجدد بود دون ثبوت و حينئذ مسند فعل باشد و تقديم فعل بر فاعل واجب بود .