دانا
ملّا دانا ، رفيق ناظم خان فارغ تخلّص بود . منه :
طبع موزون از هوادار سخن يابد عروج * سرو بىقمرى چو گردد ، تير بىپر مىشود
داوود
ميرزا داوود از خويشاوندان سلاطين صفويّه بود . در سنهء يكهزار و شصت هجرى توليت مشهد مقدّس داشت . بعد انقراض سلسلهء صفويّه پسر او را به سلطنت ايران برداشتهاند . « 1 » منه :
بىتو از شعلهء آه دل ديوانهء ما * سيل دودى است كه « 2 » برخاست ز ويرانهء ما
*
چون گلم نيست ز عريانى تن پروايى « 3 » * دارم از خون جگر خلعت سر تا پايى
دل آرتيمانى
ميرزا هاشم [ دل ] « 3 » تخلّص ، شخصى است كه تخلّص او شيخ محمّد على حزين قرار داده . « 4 » منه :
ترك من و رسم دلربايى نكنى * دورى ز تو مرگ است ، جدايى نكنى
ترسم كه بميرم و نبينم دگرت « 5 » * اى عمر عزيز ، بىوفايى نكنى
واله داغستانى رباعى مذكور به نامش نوشته و نيز نگاشته كه ميرزا يوسف تبريزى عزيز تخلّص ، پيش من به نام خود مىخواند و اللّه اعلم بالصّواب .
هامش
( 1 ) . نصرآبادى 14 : از جانب والده نوادهء صبيّهء نوّاب جنّتمآب شاه عبّاس ماضى است . والد ايشان مرحوم ميرزا عبد اللّه خلف عالى حضرت ميرزا محمّد شفيع مستوفى سابق ممالك محروسه است . از اوست :مردمك مىجهد از ديدهء آهو چو سپند * نگه گرم كه بر دامن صحرا افتاددر راه تو از بس كه سر از پا نشناسم * تبخالهء حسرت به لبم آبلهء پاسترياض العارفين 320 : ميرزا داوود اصفهانى فرزند ميرزا عبد اللّه متخلّص به عشق ، از سادات اصفهان است ، امّا به نام خود داوود تخلّص مىنمايد . سلسلهء ايشان در دوران صفويه مشهور بودند و سلاطين صفوى مكرّر با اين خاندان وصلت داشتهاند . ميرزا داوود داماد شاه سليمان صفوى بود و به انواع كمالات موصوف . ديرى توليت و حكومت مشهد مقدّس رضوى داشت . سلطان حسين صفوى مقام وزارت به دو تكليف كرد ، امّا او نپذيرفت و در مشهد درگذشت .
( اين شاعر در حرف عين با تخلّص عشق آمده است . )
( 2 ) . رياض العارفين : دودى شد و .
( 3 ) . از تذكرهء حزين 199 نوشته شد .
( 4 ) . حزين در تذكرهء خود آورده كه در اصفهان با ميرزا هاشم نوادهء ميرزا ابراهيم ادهم ، ملاقات داشته و او خواستار تخلّص بوده است . حزين نيز تخلّص « دل » را براى او برمىگزيند . سپس ادامه داده كه او در سال 1134 با لشكر همدان عازم دفاع افغان شده و به درجهء شهادت رسيد .
روز روشن 261 : تخلّص وى در ابتدا « هاشم » بود .
تعليقات تذكرهء حزين : ميرزا هاشم آرتيمانى ، در ابتدا « اسم » تخلّص مىكرد .
( 5 ) . روز روشن : رويت .