چو منى را نمود با تو يكى * چه كند بيش از اين دگر اخلاص
تعظيماى قمى
شاگرد ميرزا صائب است . منه :
دلم در جوش حسرت بس كه دم در خويشتن دارد * به رنگ آهوى تصوير رم در خويشتن دارد
تركمان
ميرزا عجم قلى تركمان تخلّص ، « 1 » منه :
ز شراب دست قدرت به ازل سرشت ما را * خط جام باده شد يا خط سرنوشت ما را
تحسين
غلام على تحسين تخلّص ، در همان عصر بود . « 2 » منه :
خنده بر ياد لبش چون سر كند ميناى من * آب حيوان ريزد از هر قطرهء صهباى من
تأثير يزدى
استاد محسن تأثير تخلّص ، مدّتى وزارت دار العباده يزد داشت و توجّه خاطر به ابداع معانى تازه مىگماشت . ديوانش مملو اشعار متين و اكثر متضمّن اصطلاح متأخّرين است . خوبگوست . « 3 » از اوست :
هامش
( 1 ) . مرآت الخيال 217 : شيرازى الاصل است و در هندوستان متولّد شده . از اوست :يك سر مو زان دهان خواهم نوشت * چشمهء آتشفشان خواهم نوشت
گفتهاى بنويس نام ما به دل * اين سخن در دل به جان خواهم نوشت
گوهر و لعلى كه چشمم بىتو ريخت * حاصل دريا و كان خواهم نوشت
بىگل روى تو اى آرام جان * حال زار تركمان خواهم نوشت( 2 ) . روز روشن 148 : شيخ غلام على دهلوى ، از سخنوران عهد عالمگير پادشاه ، از ملازمان يكى از شاهزادگان است . همقماشى شقاوت تلاشى او را به زهر هلاك ساخت . از اوست :از خود نروم تا نكشد جذبهء شوقت * پرواز به بال تو كند مشت غبارم( 3 ) . سخنوران آذربايجان 264 : ميرزا محسن متخلّص به تأثير از سخنوران معروف سده 11 ه . ق . و از نوادگان ابو الخان زرگر تبريزى است . تأثير به سال 1060 در اصفهان تولّد يافت . از سلاطين صفوى زمان شاه سليمان و شاه سلطان حسين را درك كرد .
وى در موقع مأموريت خود در يزد به عمران و آبادى پرداخته و حتّى قناتى به نام تأثيرآباد احداث كرده است . تأثير در اواخر ايّام صائب قدم به عرصهء سخنورى گذارده و در غزلهاى خود ضمن مفاخره به استادى صائب چنين اشاره مىكند :حاذق نبض سخن در همهء عالم نيست * بجز از صائب و تأثير كه از تبريزند*صائب شيرينسخن در شعر مستثنى بود * ورنه تأثير از كه در ايجاد معنى كمتر استتأثير ، ديوان صائب را تتبّع كرده و از او تأثير يافته است . در بعضى از غزليات به نام خود محسن تخلّص مىكند :چند به بستر افكنى محسن مستمند را * هيچ حذر نمىكنى از دم واپسين اوتاريخ درگذشت او را مؤلّف ريحانة الادب ، 1129 ه . ق . ضبط كرده و مؤلّف صحف ابراهيم چندسال قبل از استيلاى افغان بر