شمال فرو رونده بود ، تا آنگاه كه از عقده بگذرد و به نيمهء جنوبى افتد از مايل ، تا عرض او به جنوب همىافزايد ، فرو رونده بود به جنوب ، تا به غايت رسد و آغازد كاستن ، برآينده شود به جنوب . و گونهء ديگر از برآمدن و فرو شدن قياس او به زمين است . و اين چنانست كه كوكب را به نطاق نخستين و دوم هابط خوانند و بر سيوم و چهارم صاعد . و گروهى هابط آن را خوانند كه به نطاق دوم و سوم باشد و صاعد آن را كه به نخستين و چهارم باشد . و قياس اين بود به بعد اوسط . و گونهء ديگر نيز چنانست كه كوكب را از اول جدى تا آخر جوزا صاعد خوانند . و از اول سرطان تا آخر قوس هابط خوانند . و گونهء ديگر نيز چنانست كه كوكب ميان فلك نصف النهار و ميان فلك نصف الليل ، سوى مشرق صاعد بود و سوى مغرب هابط . » ( التفهيم 144 ) .
ص 186 س 6 سهمها : سهم نيز اصطلاحى نجومى است ؛ ابو ريحان در بيان اين كه « سهم كدام است ؟ » نوشته است : « آن خط كه به ميان نيمهء وتر است و ميان نيمهء قوس ، و او پارهاى باشد از قطر دايره . اگر قوس از نيمهء دايره افزون بود سهم از نيم قطر افزون بود . و اگر قوس از نيم دايره كمتر بود سهم از نيم قطر كمتر بود » ( التفهيم 8 ؛ در باب انواع سهمهاى مشهور رك . ص 437 - 460 ) . بعبارت ديگر « سهم نزد منجمان عبارتست از بخشى معنى از فلك البروج » ( دكتر معين ، چهار مقاله 89 / 4 ح ؛ نيز رك . تعليقات چهار مقاله ص 280 ، 282 ، 283 ، 290 ) .
ص 186 س 6 اثنا عشريات : ابو ريحان در توضيح اين اصطلاح نوشته است : « اثنا عشريات چيست ؟ نيم شش يك برج است چون برج را به دوازده قسمت كنى راست تا هر يكى دو درجه و نيم باشد » ( التفهيم 415 ) .
ص 186 س 6 دريجان : در اصطلاح دريگان است ( سنسكريت :
Drekkana
و دريجان معرب آنست و مطابق اين اصل در نجوم و هيأت اشكال فلكى را به سه طبقه تقسيم ميكنند ، ابوريحان در بيان اين كه « دريگان چيست ؟ » نوشته است : « هم سيك بر جهااند نزديك هندوان و مردمان ما آن را دريان خوانند . » ( التفهيم 404 ) . آقاى جلال همايى در مقام توضحى نوشتهاند : « دريكان
Drekkana
بتلفظ كاف در هندوى نزديك به گاف فارسى مركب است از دو كلمهء ( درى ) كه به تبديل دال و تاء اصلش ترى است (
tri
) بمعنى سه . و كانا بمعنى بخش و بهر . استاد در كتاب تحقيق ماللهند ( چاپ اروپا ، ص 307 ) مىفرمايد : ثم الاثلاث و تسمى دريكان و لا فائدة فى ذكرها لانها التى تسمى عندنا دريجانات بعينها » ( التفهيم 404 / 13 ح ) .