است كه شرط كنند بر ايشان ضيافت كسى كه بگذرد برايشان از مسلمانان ، گاهى كه مصالحت در شهرى بود . و اين زيادت بر جزيه باشد كه ايشان را الزام بدان كرده باشند . و جزيه را شرط كند بر غنى و متوسط الحال نه فقير . و متعرض عدد مهمانان كردند از سوار و پياده و اندازهء طعام و نان خورش و جنس آن و علف حيوانات و منازل مسلمانان . و مدت اقامت زيادت از سه روز نكنند . اين است مقدار جزيه و ضيافت بمذهب شافعى . اكنون بيان كيفيت فراگرفتن جزيه و خراج بنى تغلب بنمائيم .
فصل سيوم ، در بيان كيفيت فراگرفتن جزيه و خراج بنى تغلب .
بدان ايّدك اللّه تعالى كه حضرت حق سبحانه و تعالى در امر به فراگرفتن جزيه فرموده است :
حَتَّى يُعْطُوا الْجِزْيَةَ عَنْ يَدٍ وَ هُمْ صاغِرُونَ
« 1 » يعنى با اهل كتاب مقاتله كنيد تا آنزمان كه بدهند جزيه را از دست و حال آنكه ايشان خوار و ذليل باشند ، و بعضى مفسران گفتهاند كه آن فراگرفتن جزيه از ايشان عين خوارى است كه به زر امان جان مىجويند . و اين غايت ذلت است كه تا يك دينار ندهند زنده نتوانند بود . و هرگاه كه يكدينار بدهند زنده توانند بود . پس جان ايشان گويا يكدينار بها دارد ، و اين نهايت صغار و خوارى است در معاش دنيا .
و بعضى گويند : با وجود ستدن جزيه بايد كه ايشان را خوارى هم كنند .
اما در مذهب حنفيه تعيين خوارى صورت ستدن جزيه بدين نوع كرده كه در « هدايه » مىگويد كه قبول نكنند جزيه را اگر ذمى آن را بدست نائب خود فرستد در اصح روايات ، بلكه تكليف كنند كه او خود بياورد و ايستاده آن را تسليم كند ، و آنكس كه مىگيرد از او نشسته باشد . و در روايتى آن است كه رداى او را برسينهء او فراگيرند و او را تحريك كنند و بگويند : اى ذمى جزيه بده . زيراكه گفتند كه بصغار و خوارى از او بستانند . اين است كيفيت فراگرفتن جزيه بمذهب حنفى .
هامش
( 1 ) سورهء التوبة : 29 .