و اما كيفيت فراگرفتن جزيه بمذهب شافعى رحمه اللّه ؛ در كتاب « انوار » گويد : و مستحب است كه جزيه را فراگيرند بر اهانت بآنكه ذمى ايستاده باشد و مسلمان نشسته ، پس سر پيشاندازد و پشت دوته كند ، و آن را بر كفهء ميزان ريزد ، و آنكسى كه مىستاند ريش او را بگيرد و بر اين گوش او زند . و جايز است كه موكل سازد ذمى مسلمان را باداى آن و آنكه حواله كند بر مسلمان ، و مسلمان ضمان او شود .
و امام نووى رحمه اللّه در « روضه » بر اين رفته كه اين هيأت ستدن جزيه و خوارى بدين نوع كردن باطل و مردود و مخترع فقهاى خراسان است . و امام اسنوى شامى رحمه اللّه گفته اين موافق نص شافعى است رحمه اللّه كه او تصريح كرده كه جزيه بر رفق و لينت بستانند همچو قرض . اين است كيفيت فراگرفتن جزيه .
و اما كيفيت خراج بنى تغلب آن است كه در زمان عمر بن الخطاب قومى از عرب - كه ايشان را بنى تغلب مىگفتند - عمر را گفتند كه ما جزيه ادا نمىكنيم ، ليكن بنام خراج مىدهيم ، و عمر رضى اللّه عنه از ايشان قبول كرد . در كتاب « هدايه » گويد : و نصاراى بنى تغلب فراگيرند از اموال ايشان دوبرابر آنچه فراگيرند از مسلمانان از زكات ، زيراكه عمر رضى اللّه عنه صلح كرد ايشان را بدان بحضور صحابه ، و از زنان ايشان نيز فراگيرند ، و از كودكان ايشان فرانگيرند . و زفر رحمه اللّه گفته كه از زنان ايشان نيز فرانگيرند . و وضع كنند بركسى كه تغلبى او را آزاد كرده باشد خراج يعنى جزيه و خراج زمين بمنزلهء مولى قريشى است . اين است خراج تغلبى بمذهب حنفى .
و اما خراج تغلبى بمذهب شافعى آن است كه در كتاب « انوار » گويد كه اگر قومى گويند كه ما ادا نمىكنيم جزيه باسم جزيه ، و ادا مىكنيم باسم صدقه ، امام را مىرسد كه اجابت آن كند اگر مصلحت در آن بيند . و فراگيرد از ايشان دوبرابر صدقه كه از مسلمانان فرامىگيرد ، چنانچه از پنج شتر دو گوسفند ، و از ده چهار ، و از بيست و پنج دو بنت مخاض ، و همين قياس در ساير اموال زكات .
سلوك الملوك ( فارسى ) — صفحة 443
مساهمون: فضل الله بن روزبهان خنجى اصفهانى
ص٤٤٣