مصالح عامهء مسلمانان ، هر آينه عاجز از كسب شده ، پس كافى نيست او را آن چيزى كه در دست او است . پس او را نفقه بايد داد از بيت المال ، تا درويش نگردد . اين است كلام « عنوان الافتاء حنفيه » ، و از آنجا معلوم شد مصارف مال خراج .
و بايد دانست كه آنچه مىدهند از مال خراج بمصارف مسلمانان شرط در او آن است كه آن كس كه مىستاند ، خود را همگى مشغول بمصالح مسلمانان سازد تا استحقاق ارتزاق او را حاصل گردد . و در كتاب عنوان الافتا آورده كه هشام از محمد روايت كرده كه او گفت : باكى نيست قاضى را كه ارتزاق كند از بيت المال زيرا كه او عاملى است از عاملان مسلمانان كه نفس خود را محبوس گردانيده از براى حق عامه و از مكسب عاجز آمده .
و امام محمد رحمه اللّه گفته كه اين دلالت بر آن مىكند كه كسى متقلد قضا گردد و بر سر كار خود نباشد ، حلال نيست او را ارتزاق از بيت المال ، زيرا كه جواز ارتزاق بواسطهء اشتغال او است به عمل مسلمان ؛ و صاحب « نصاب الفقها » رحمه اللّه گفته كه قاضى گاهى كه ننشيند روزى از براى قضا ، و او روزى از بيت المال خورد ، فاسق مىگردد نزد ابو حنيفه رحمه اللّه . و خصّاف رحمه اللّه در « ادب قاضى » گفته كه لابد است قاضى را از روزى كه او در آن روز استراحت كند تا در آن روز متمكّن گردد در نظر كردن در كارهاى خود ، و آن روز را روز بطالت گويند . و آن روز در زمان خصّاف متردّد بوده ميان روز دوشنبه و سهشنبه . و رسم در زمان ابى حنيفه رحمه اللّه آن بود كه روز شنبه را روز بطالت مىساختهاند . و مدرّس روز شنبه درس نمىگفته ، و اين رسم جارى بوده در زمان ابو حنيفه تا به زمان ما در ميان ائمهء بلخ . و بعضى از قاضيان اين روز اختيار كردهاند ، و بعضى اختيار روز دوشنبه كردهاند . و رسم در زمان ما روز سهشنبه است ، زيرا كه عمل قضا از جنس اعمال سلطان است ، و عمّال سلطان مشغول نمىگردند باعمال در آن روز ، و مىگويند كه آن روز خون است كه قابيل هابيل را در آن روز كشته .
و اختلاف كردهاند مشايخ در استحقاق قاضى كفايت خود را از بيت المال
سلوك الملوك ( فارسى ) — صفحة 294
مساهمون: فضل الله بن روزبهان خنجى اصفهانى
ص٢٩٤