فصل پنجم ، در بيان كيفيت صرف عشر و خراج در مصارف شرعيه .
بدان ايّدك اللّه تعالى كه مصرف عشر زروع و ثمار ، اصناف ثمانيهء زكاتاند باتفاق . و عشر تجارات اهل ذمّه و كفّار كه بر عاشر مرور كنند ، مصرف آن مصرف خراج است . و اما مصرف خراج در كتاب « هدايه » گويد : آن چيزى كه جمع مىگرداند امام از خراج و از اموال بنى تغلب كه عمر رضى اللّه تعالى عنه زكات ايشان را مضاعف گردانيده در عوض جزيه ، و آنچه بهديه فرستند اهل حرب بسوى امام و جزيه ، صرف كنند آن را در مصالح مسلمانان ، همچو محكم ساختن ثغرها كه عبارت از مواضعى است كه خوف دخول كفار از آن باشد ، و بناء قنطرهها كه آن را پل گويند ، و بناء جسرها كه آن پل است بر بالاى نهر . و بدهند از اين مالها قاضيان مسلمانان را و عمال ايشان را و علماى ايشان را آن مقدار كه كفايت ايشان باشد . و بدهند از آنجا روزيهاى لشكريان را كه اهل قتالاند . و بدهند از آنجا روزيهاى اولاد لشكريان ، زيرا كه آن مال بيت المال است كه و اصل شده است به مسلمانان بىقتالى ، و از براى مصالح مسلمانان آن را معدّ و مهيّا داشتهاند ، و اينها عملهء ايشانند ، و نفقهء اولاد بر پدران است . پس اگر كفايت ايشان ندهند ، محتاج شوند لشكرى باكتساب ، و متفرّغ نتوانند شد از براى قتال . و آن كس كه بميرد در وسط سال او را از عطايا هيچ قسمتى نيست . زيرا كه اين نوعى است از صله ، و حكم دين ندارد . و از اين جهت او را عطا مىگويند . پس پيش از قبض مالك نشوند و بموت ساقط گردد . و اهل عطا در زمان ما مثل قاضى است و مدرس و مفتى . اين است نقل « هدايه » .
و در كتاب « محيط » آورده كه امام محمد رحمه اللّه در آخر كتاب زكات گفته كه خراج و جزيه را صرف كنند بلشكريان ، و بنگاه داشتن ثغور ، و بناى حصارها در ثغور ، و مراصد راه در دار الاسلام - تا امن حاصل شود از قطع طريق از جهت دزدان - و بعمارت نهرهاى بزرگ كه در تعمير آن صلاح مسلمانان است ، و به كسى كه نفس خود را مشغول گردانيده باشد از جهت عمل مسلمانان - مانند قاضيان و محتسبان و مفتيان و مؤذّنان و معلمان - و بعمارت مساجد و پلها ، و