اين است سخن « محيط » .
و اما آب خراج ، در « محيط » گفته كه آب خراج آب چاههائى است كه فرو برده باشند در زمين خراج ، و آب چشمههائى كه ظاهر شود در زمين خراج ، و آب نهرهائى كه حفر كردهاند آن را اعاجم ، همچو نهر يزد جرد و نهر ملك و امثال آن ، زيرا كه اين واديها در دست اهل كفر بوده و در دست ما درآمده ، پس حكم غنيمت گرفته .
و هم در « محيط » روايت كرده از امام محمد رحمه اللّه كه او گفته : زمين عرب تمامى عشرى است . و آن از عذيب است تا بمكّه و عدن ابين تا به مهره در اقصى يمن . و سزاوار آن بودى كه زمين مكّه خراجى بودى ، زيرا كه حضرت پيغامبر صلى اللّه عليه و سلم او را بقهر و زور فتح كرد ، و هر زمينى كه آن را به زور فتح كنند خراجى است ، و اگرچه اهل او بطوع و رغبت مسلمان گردند بعد از آن همچو زمينهاى عجم ، و زمينهاى عرب گاهى كه اهل او از اهل كتاب باشند و آن بقهر و زور فتح شود . ليكن ما زمين مكّه را عشرى مىگوئيم جهت اتبّاع فعل پيغامبر صلى اللّه عليه و سلم زيرا كه حضرت پيغامبر صلى اللّه عليه و سلم مكّه را عنوة فتح كرد ، و اهل او مسلمان شدند ، و مكّه را بديشان بازگذاشت ، و عشر را وظيفهء ايشان ساخت . و همچنين است حكم هر زمينى كه عنوة مفتوح شود كه آن عشرى است .
و اما آب عشرى آن آبى است كه بيرون آيد از چاهى كه آن را در زمين عشر حفر كرده باشند ، و آب چشمه كه در زمين عشر ظاهر گردد . و اما هرگاه كه زمين عشرى باشد آبى كه از او پيدا گردد هم آب عشرى خواهد بود ، از جهت آنكه آب تابع زمين است . و همچنين آب باران و آب درياهاى بزرگ عشرى است . و اما آب سيحون و جيحون و دجله و فرات بر قول ابو يوسف رحمه اللّه خراجى است ، و بر قول محمد عشرى . و امام محمد در اوّل كتاب « عشر و خراج » ذكر كرده كه آن خراجى است . و همچنين روايت كردهاند از ابو يوسف رحمه اللّه در « نوادر » . و از محمد هم روايت كردهاند كه او گفته عشرى است . پس شايد كه آنچه از او نقل
سلوك الملوك ( فارسى ) — صفحة 271
مساهمون: فضل الله بن روزبهان خنجى اصفهانى
ص٢٧١