نوع مىباشد ، خراج مقاسمه و خراج وظيفه .
اما زمين عشر و خراج ؛ در كتاب « عنوان الافتا » گفته : هر بلدهاى كه اهل او بطوع مسلمان شدند ، يا فتح كردند آن بلده را بقهر و زور و قسمت كردند آن را ميان غانمان آن زمين عشرى است . و همچنين هر زمينى كه آن را فتح كنند بقهر و زور از زمينهاى عرب ، و اهل او بتپرست باشند و مسلمان شوند بعد از فتح ، و امام آن زمينها را بديشان بازگذارد ، آن عشرى است . و امام محمد رحمه اللّه گفته كه زمين عرب تمام عشرى است ، زيرا كه بعضى از او طوعا مسلمان شدهاند همچو مدينهء پيغامبر صلى اللّه عليه و سلم و طايف و يمن و ساير حجاز و بحرين ، و بعضى از آن آنست كه بقهر و زور گرفتهاند و قسمت فرمودهاند آن را حضرت پيغامبر صلى اللّه - عليه و سلم ميان غانمان ، و او را عشرى ساخته ، همچو خيبر و قريظه و نظير .
و هر بلدهاى از بلاد عجم گاهى كه امام او را فتح كند بقهر و زور ، و متردد گردد در ميان آنكه منت نهد بر ايشان برقاب ايشان و اراضى ايشان و خراج نهد بر زمين ايشان ، و ميان آنكه قسمت كند آن را در ميان غانمان ، و بر اراضى عشر نهد و بگويد زمينها را عشرى ساختم ، بعد از آن پشيمان شود و منت نهد بر ايشان برقاب و اراضى ايشان ، پس آن اراضى باقى مىماند عشرى . همچنين ذكر كرده امام محمد رحمه اللّه در « نوادر » و كرخى رحمه اللّه در شرح آن . و همچنين هر بلدهاى كه آن را بقهر و زور فتح كنند ، و مسلمان شوند اهل آن پيش از آن كه حكم كنند در ايشان به چيزى ، امام اختيار دارد ، اگر خواهد قسمت كند آن را ميان مردم ، زمين عشرى باشد ، و اگر خواهد منت نهد برايشان . و بعد از منت امام اختيار دارد ، اگر خواهد بر ايشان عشر نهد ، و اگر خواهد خراج ، اگر آب خراج خورد ( آن زمين « 1 » ) . و همچنين است حكم زمين موات ، گاهى كه احيا كنند آن را باذن امام به آب عشرى ، كه آن عشرى است ، و اگر چه بقهر و زور فتح كرده باشند در ابتدا . همچنين ذكر كرده امام محمد در « اصل » ، و اين قول اوست . اما بر قول ابو يوسف رحمه اللّه ، اگر اين اراضى كه احيا كرده در حيّز ارض عشر است ، آن
هامش
( 1 ) اضافه از م .