امام محمد در « سير كبير » . و شيخ الامام محمد بن فضل بخارى رحمه اللّه گفته كه من مىدانستم كه مذهب اين است ليكن فتوى بدان نمىدادم ، از ترس آنكه مبادا كه در بيت المال نهند ، و امرا در آن تصرف كنند و در شهوات و لهو خود صرف نمايند ، زيراكه مىدانيم كه ايشان بيت المال را از جهت آرزوهاى خود نگاه مىدارند نه از جهت مسلمانان .
و از عمر رضى اللّه عنه روايت كردهاند كه او منع مىكرد عمال خود را از قبول كردن هديه و مىگفت اگر قبول كرده باشند به صاحبان ردّ كنند ، و اگر نيابند صاحبان آن را در بيت المال نهند . اين است سخن « محيط » كه از امام - محمد بن فضل بخارى روايت كرده .
و اما حكم قبول كردن هديه از امراء جور ، در كتاب « محيط » گويد كه اختلاف كردهاند صحابه و جماعتى كه از پس ايشان بودند از علما در جواز قبول هديه از امراء جور . ابن عباس و ابن عمر قبول هديه از مختار مىكردند .
و روايت كردهاند كه ابراهيم نخعى تجويز مىكرد ، و از صحابه ابوذر و ابو دردا قبول نمىكردند . و روايت كردهاند از حضرت امير المومنين على - رضى اللّه عنه كه مىفرمود : سلطان اصابت مىكند از حلال و حرام ، هرگاه كه ترا چيزى بدهد ، بگير آن را كه او ترا مىدهد از حلال آنچه اصابت مىكند . و حاصل مذهب در او آن است كه اگر اكثر مال او از رشوت و حرام باشد حلال نيست قبول جايزه از او ، ما دام كه ندانند كه آنچه مىدهد از مال حلال است .
و اگر صاحب تجارت و زراعت باشد ، و اكثر مال او از آن باشد ، جايز است قبول جايزه از او ، ما دام كه نداند كه آنچه مىدهد از وجه حرام است . و در قبول كردن حضرت پيغامبر صلى اللّه عليه و سلم هديه از بعضى مشركان ، دلائل است بر آنچه ما گفتيم . اين است سخن صاحب « محيط » .
قال فضل اللّه بن روزبهان غفر اللّه در استدلال صاحب « محيط » نظر است .
زيراكه در قبول كردن حضرت پيغامبر صلى اللّه عليه و سلم هدايا را از بعضى مشركان ، هيچ دليل نيست بر جواز قبول هديه از سلاطين جور ، بنابرآنكه هديهء
سلوك الملوك ( فارسى ) — صفحة 169
مساهمون: فضل الله بن روزبهان خنجى اصفهانى
ص١٦٩