و اما كيفيت مرافعه در مذهب شافعى رحمه اللّه ، در « انوار شافعيه » گفته :
بايد كه قاضى تسويه كند ميان هر دو خصم در دخول ايشان بر او ، و در قيام از براى ايشان ، و نظر به سوى ايشان ، و در استماع سخن و گشادگى رو و در جواب سلام و ساير انواع اكرام . و بايد كه يك خصم را بر راست نشاند ، و يكى را بر چپ ، يا هر دو را برابر نشاند ، و اين اولى است . و اگر يكى كافر باشد ، و يكى مسلم ، او را مىرسد كه رفع كند مسلم را بر كافر . و تسويه درين امور واجب است . و بايد كه اقبال كند به سوى خصمان به وقار ، و مزاح با ايشان نكند ، و نخندد و نه پوشيده سخن گويد ، و نراند ايشان را بىسببى ، و شهود را تعنّت نفرمايد به آنكه گويد چرا گواهى مىدهيد ؟ يا اين چه گواهى است ؟ و تلقين نكند مدعى را دعوى ، و نه مدّعى عليه را اقرار يا انكار . و جرى نگرداند كسى را كه مايل يابد او را به نكول بر سوگند ، و تلقين ندهد شاهد را شهادت ، و او را جارى نگرداند گاهى كه او را مايل يابد به توقف ، و او را به شك نيندازد و منع نكند او را گاهى كه او ارادت اداى شهادت كند . و گاهى كه دعوى مدعى محرز نباشد ، او را جايز نيست كه مبيّن گرداند او را كيفيت تصحيح دعوى . و جايز نيست تعريف شاهد كيفيت اداء شهادت . و باكى نيست كه استفسار كند به آنكه او مثلا دعوى در اهم مىكند بگويد كه دراهم صحاح يا مكسّر ؟ و چون دعوى تمام كند ، خصم او را مطالب سازد به جواب و گويد : چه مىگوئى ؟ پس اگر اقرار كند از جهت مدعى ، پس مدعى را مىرسد كه از قاضى طلب حكم كند بر آن مقر ، بدان كه از حق او بيرون آيد . چنانچه گويد : از حق او بيرون آى ، يا تكليف كردم ترا كه از حق او بيرون آئى ، يا الزام كردم ترا ، يا چيزى كه بدينها ماند . و ثابت مىشود مدّعى به مجرد اقرار ، و حاجت نيست به حكم قاضى ، به خلاف بيّنه كه او محتاج است به حكم قاضى ، و اگر چه بيّنه را تعديل كرده باشند . و گاهى كه خواهد كه حكم كند به بيّنه ، مستحب است كه محكوم عليه را پيش خود بنشاند و بگويد :
بيّنه بر تو قايم شده و من مىخواهم كه بر آن حكم كنم . و ايشان را پيش از حكم به صلح خواند بعد از ظهور وجه حكم . و تأخير كند يك روز يا دو روز ، گاهى كه
سلوك الملوك ( فارسى ) — صفحة 154
مساهمون: فضل الله بن روزبهان خنجى اصفهانى
ص١٥٤